ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସୂତ ଉଵାଚ॥ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ଯାନି ସ୍ଯୁରତୀତାନାଗତାନି ହ । ସମାସାଦ୍ଵିସ୍ତରାଚ୍ଚୈଵ ବ୍ରୁଵତୋ ଵୈ ନିବୋଦତ

ସୂତ କହିଲେ: ଯେଉଁ ମନୁମାନଙ୍କର ଯୁଗଗୁଡ଼ିକ ଗତିଚାଲିଗଲା ଓ ଆସିବାକୁ ବାକି ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବି, ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋ ମନୁଃ ପୂର୍ଵଂ ମନୁଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ତଥା । ଔତ୍ତମସ୍ତାମସଶ୍ଚୈଵ ତଥା ରୈଵତଚାକ୍ଷୁଷୌ । ଷଡେତେ ମନଵୋଽତୀତା ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଷ୍ଟାଵନାଗତାନ୍

ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଛଅ ଜଣେ ମନୁ ହେଉଛନ୍ତି—ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଔତ୍ତମ, ତାମସ, ରୈବତ ଓ ଚାକ୍ଷୁଷ—ଏହିମାନେ ଚାଲିଗଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଆସନ୍ତା ଆଠ ଜଣ ମନୁ ବିଷୟରେ କହିବି।

ସାଵର୍ଣାଃ ପଞ୍ଚ ରୌଚ୍ଯଶ୍ଚ ଭୌତ୍ଯୋ ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ତଥା । ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯେତାନ୍ ପୁରସ୍ତାତ୍ତୁ ମନୋର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ହ

ପାଞ୍ଚଟି ସାବର୍ଣ୍ଣ, ରୌଚ୍ୟ, ଭୌତ୍ୟ ଓ ଭୂତି, ଏବଂ ବୈବସ୍ବତ—ଏହିମାନେ ଆସନ୍ତା ମନୁ। ମୁଁ ବୈବସ୍ବତ ମନୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି।

ମନଵଃ ପଞ୍ଚ ଯେଽତୀତା ମାନଵାଂସ୍ତାନ୍ ନିବୋଧତ । ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ମଯା ଚୋକ୍ତଂ କ୍ରାନ୍ତଂ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯ ହ

ଯେଉଁ ପାଞ୍ଚଟି ମନୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆପଣମାନେ ଜାଣନ୍ତୁ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମନୋଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ଯ ହ । ପ୍ରଜାସର୍ଗଂ ସମାସେନ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ

ଏବେ ମୁଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ମହାନ ମନୁ—ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି କେମିତି ହେଲା, ତାହା ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।

ଆସନ୍ ଵୈ ତୁଷିତା ଦେଵା ମନୁସ୍ଵାରୋଚିଷେଽନ୍ତରେ । ପାରାଵତାଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଦ୍ଵାଵେଵ ତୁ ଗଣୌ ସ୍ମୃତୌ

ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ତୁଷିତ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ପାରାବତ ଦେବତାମାନେ ଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ଗୋଷ୍ଠୀ ସେଠି ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି।

ତୁଷିତାଯାଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନାଃ କ୍ରତୋଃ ପୁତ୍ରାଃ ସ୍ଵରୋଚିଷଃ । ପାରାଵତାଶ୍ଚ ଶିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶୌତୌ ଗଣୌ ସ୍ମୃତୌ । ଛନ୍ଦଜାଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଵିଂଶଦ୍ଦେଵାସ୍ତେ ଵୈ ତଦା ସ୍ମୃତାଃ

ତୁଷିତ ଦେବତାମାନେ କ୍ରତୁଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ, ପାରାବତ ଦେବତାମାନେ ଅନ୍ୟମାନେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବାରଟି କରି ଦେବତା ଥିଲେ। ଏହା ସହିତ ଚନ୍ଦଜ ନାମକ ଚବିଶଟି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଥିଲେ।

ଧୈଵସ୍ଯଶୋଽଥ ଵାମାନ୍ଯୋ ଗୋପା ଦେଵାଯତସ୍ତଥା । ଅଜଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ ଦେଵୋ ଦୁରୋଣଶ୍ଚ ମହାବଲଃ

ଧୈବସ୍ୟ, ବାମାନ୍ୟ, ଗୋପା, ଦେବତା ଅଜ, ଭଗବାନ ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ଦୁରୋଣ—ଏମାନେ ସେଠି ଦେବତା ଥିଲେ।

ଆପଶ୍ଚାପି ମହାବାହୁର୍ମହୌଜାଶ୍ଚାପି ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ଚିକିତ୍ଵାନ୍ ନିଭୃତୋ ଯଶ୍ଚ ଅଂଶୋଯଶ୍ଚୈଵ ପଠ୍ଯତେ । ଇତ୍ଯେତେ କ୍ରତୁପୁତ୍ରାସ୍ତୁ ତଦାସନ୍ ସୋମପାଯିନଃ ॥୨.୧.

ବଳଶାଳୀ ଆପ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାଉଜା, ଚିକିତ୍ବାନ, ନିଭୃତ, ଯଶ, ଏବଂ ଅଂଶ—ଏମାନେ ନାମକ୍ରୁତ। ଏହି କ୍ରତୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସେଠି ସୋମପାନ କରୁଥିବା ଦେବତା ଥିଲେ।

୬୨.୧୦ ପ୍ରଚେତାଶ୍ଚୈଵ ଯୋ ଦେଵୋ ଵିଶ୍ଵେଦେଵାସ୍ତଥୈଵ ଚ । ସମଞ୍ଜୋ ଵିଶ୍ରୁତୋ ଯଶ୍ଚ ଅଜିହ୍ମଶ୍ଚାରିମର୍ଦ୍ଦନଃ

ପ୍ରଚେତା ଦେବତା ଏବଂ ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ, ସମଞ୍ଜ, ବିଶ୍ରୁତ, ଯଶ, ଅଜିହ୍ମ ଏବଂ ଅରିମର୍ଦ୍ଦନ।

ଅଜୋଷୌ ଚ ମହାଭାଗୌ ଯଵୀଯଶ୍ଚ ମହାବଲଃ

ଅଜୋଷ ଏବଂ ମହାଭାଗ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯବୀୟ।

ହୋତା ଯଜ୍ଵାଚ ଇତ୍ଯେତେ ପରାକ୍ରାନ୍ତାଃ ପରାଵତାଃ । ଇତ୍ଯେତା ଦେଵତା ହ୍ଯାସନ୍ମନୁସ୍ଵାରୋଚିଷେନ୍ତରେ

ହୋତା ଏବଂ ଯଜ୍ୱା—ଏହିମାନେ ପ୍ରବଳ ପାରାବତ ଦେବତା। ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ଏହିମାନେ ଦେବତା ଥିଲେ।

ସୋମପାସ୍ତୁ ତଦା ହ୍ଯେତାଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିଦେଵତାଃ । ତେଷାମିନ୍ଦ୍ରସ୍ତଦା ହ୍ଯାସୀଦ୍ଵୈଧଶ୍ଚ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ

ସେ ସମୟରେ ଏହି ଚବିଶଟି ଦେବତା ସୋମପାନ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ 'ବୈଧ' ବୋଲି ଲୋକେ ଜଣା ଯାଏ।

ଊର୍ଜୌ ଵସିଷ୍ଠପୁତ୍ରସ୍ତୁ ସ୍ତମ୍ଭଃ କାଶ୍ଯପ ଏଵ ଚ । ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚ ତଦା ଦ୍ରୋଣୋ ଋଷଭୋଽଙ୍ଗିରସସ୍ତଥା

ଉର୍ଜ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅ, ଷ୍ଟମ୍ଭ, କାଶ୍ୟପ, ଭାର୍ଗବ, ଦ୍ରୋଣ, ଋଷଭ ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରସ।

ପୌଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ଦତ୍ତାତ୍ରିରାତ୍ରେଯୋ ନିଶ୍ଚଲସ୍ତଥା । ପୌଲହସ୍ଯ ଚ ଧାଵାଂସ୍ତୁ ଏତେ ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ

ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ଆତ୍ରେୟ, ନିଶ୍ଚଳ ଏବଂ ପୌଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ଧାଵାନ—ଏହି ସାତଜଣ ସପ୍ତଋଷି ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

ବୃହଦ୍ଗୁହୋ ନଵଶ୍ଚୈଵ ସୁତାଶ୍ଚୈତେ ନଵ ସ୍ମୃତାଃ

ବୃହଦ୍ଗୁହ, ନବ ଏବଂ ଏମାନଙ୍କ ନଉଟି ପୁଅ—ଏହି ନଉଜଣ ସ୍ମୃତ।

ମନୋଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ଯୈତେ ପୁତ୍ରା ଵଂଶକରାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ପୁରାଣେ ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାତା ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚୈତଦନ୍ତରମ୍

ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ଏହି ପୁଅମାନେ ବଂଶକର ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ପୁରାଣରେ ଏମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରର ଭାଗ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଇଛନ୍ତି।

ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ମନୁର୍ଦେଵାଃ ପିତରଶ୍ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ମୂଲଂ ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯୈତେ ତେଷାଂ ଚୈଵାନ୍ତରେ ପ୍ରଜାଃ

ସପ୍ତ ଋଷି, ମନୁ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରକାର ପିତୃମାନେ—ଏହିମାନେ ମନ୍ବନ୍ତରର ମୂଳ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଜାମାନେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ଋଷୀଣାଂ ଦେଵତାଃ ପୁତ୍ରାଃ ପିତରୋ ଦେଵସୂନଵଃ । ଋଷଯୋ ଦେଵପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଇତି ଶାସ୍ତ୍ରଵିନିଶ୍ଚଯଃ ॥୨.୧.

ଋଷିମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତା, ଦେବମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପିତୃମାନେ। ଏଭଳି ଋଷି ଓ ଦେବପୁତ୍ରମାନେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଷ୍କର୍ଷ।

                 ୬୨.୨୧ ମନୋଃ କ୍ଷତ୍ରଂ ଵିଶଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତର୍ଷିଭ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ଏତନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସମାସାନ୍ନ ତୁ ଵିସ୍ତରାତ୍

ମନୁଙ୍କୁ ଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ, ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଠାରୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ନୁହେଁ।

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେନ ଵିସ୍ତାରୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ଯ ତୁ । ନ ଶକ୍ଯୋ ଵିସ୍ତରସ୍ତସ୍ଯ ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈରପି । ପୁନରୁକ୍ତବହୁତ୍ଵାତ୍ତୁ ପ୍ରଜାନାଂ ଵୈକୁଲେ କୁଲେ

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଏବଂ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିସ୍ତାର ବୁଝିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁଳରେ ପୁନଃପୁନ ଅନେକ ପ୍ରଜା ହେବାରୁ, ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ତୃତୀଯସ୍ତ୍ଵଥ ପର୍ଯାଯ ଔତ୍ତମସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ । ପଞ୍ଚ ଚୈଵ ଗଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତାନ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିବୋଧତ

ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମୟରେ, ପାଞ୍ଚଟି ଗଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହିବି, ଆପଣମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ସୁଧାମାନଶ୍ଚ ଦେଵାଶ୍ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵଶଵର୍ତ୍ତିନଃ । ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନାଃ ଶିଵାଃ ସତ୍ଯା ଗଣା ଦ୍ଵାଦଶ ଵୈ ସ୍ମୃତାଃ

ସୁଧାମାନ, ଦେବମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନୁଗତ ଲୋକମାନେ, ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନ, ଶିବ, ସତ୍ୟ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଗଣ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି।

ସତ୍ଯୋ ଧୃତିର୍ଦମୋ ଦାନ୍ତଃ କ୍ଷମଃ କ୍ଷାମୋ ଧୃତିଃ ଶୁଚିଃ । ଈଷୋର୍ଜାଶ୍ଚ ତଥା ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଵପୁଷ୍ମାଂଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵାଦଶ । ଇତ୍ଯେତେ ନାମଭିଃ କ୍ରାନ୍ତାଃ ସୁଧାମାନସ୍ତୁ ଦ୍ଵାଦଶ

ସତ୍ୟ, ଧୃତି, ଦମ, ଦାନ୍ତ, କ୍ଷମା, କ୍ଷାମ, ଧୃତି, ଶୁଚି, ଈଷୋର୍ଜା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଵପୁଷ୍ମାନ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମରେ ସୁଧାମାନମାନେ ପରିଚିତ।

ସହସ୍ରଧାରୋ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଶମିତାରୋ ବୃହଦ୍ଵସୁଃ । ଵିଶ୍ଵଧାଵିଶ୍ଵକର୍ମା ଚ ମନସ୍ଵନ୍ତୋ ଵିରାଡ୍ଯଶାଃ

ସହସ୍ରଧାର, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ଶମିତାର, ବୃହଦ୍ବସୁ, ବିଶ୍ୱଧା, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ମନସ୍ୱନ୍ତ, ବିରାଡ଼୍ୟଶ—ଏମାନେ।

ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚୈଵ ଵିଭାଵ୍ଯଶ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତିମାନ୍ ଵଂଶକାରିଣଃ । ଅନ୍ଯାନାରାଧିତୋ ଦେଵୋ ଵସୁଧିଷ୍ଣୋ ଵିଵସ୍ଵସୁଃ

ଜ୍ୟୋତି, ବିଭାବ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତିମାନ, ବଂଶକାରୀଣ; ଦେବତା ବସୁଧିଷ୍ଣ, ବିବସ୍ୱସୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆରାଧିତ ଲୋକମାନେ।

ଦିନକ୍ରତୁଃ ସୁଧର୍ମା ଚ ଧୃତଵର୍ମା ଯଶସ୍ଵିନଃ । କେତୁମାଂଶ୍ଚୈଵ ଇତ୍ଯେତେ କୀର୍ତିତାସ୍ତୁ ପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନାଃ

ଦିନକ୍ରତୁ, ସୁଧର୍ମା, ଧୃତବର୍ମା, କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀମାନେ; କେତୁମାନ—ଏମାନେ ପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ହଂସସ୍ଵରୋଽହିହା ଚୈଵ ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନଯଶସ୍କରୌ । ସୁଦାନୋ ଵସୁଦାନଶ୍ଚ ସୁମଞ୍ଜସଵିଷାଵୁଭୌ

ହଂସସ୍ୱର, ଅହିହା, ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନ, ଯଶସ୍କର, ସୁଦାନ, ବସୁଦାନ, ସୁମଞ୍ଜସ ଓ ବିଷାବ—ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟ।

ଜନ୍ତୁଵାହଯତିଶ୍ଚୈଵ ସୁଵିତ୍ତସୁନଯସ୍ତଥା । ଶିଵା ହ୍ଯେତେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଯଜ୍ଞିଯା ଦ୍ଵାଦଶାପରାଃ ॥୨.୧.

ଜନ୍ତୁବାହ, ଯତି, ସୁବିତ୍ତ, ସୁନୟ—ଏମାନେ ଶିବ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଅନ୍ୟ।