ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

सूत उवाच॥ मन्वन्तराणां यानि स्युरतीतानागतानि ह । समासाद्विस्तराच्चैव ब्रुवतो वै निबोदत

ସୂତ କହିଲେ: ଯେଉଁ ମନୁମାନଙ୍କର ଯୁଗଗୁଡ଼ିକ ଗତିଚାଲିଗଲା ଓ ଆସିବାକୁ ବାକି ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବି, ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा । औत्तमस्तामसश्चैव तथा रैवतचाक्षुषौ । षडेते मनवोऽतीता वक्ष्याम्यष्टावनागतान्

ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଛଅ ଜଣେ ମନୁ ହେଉଛନ୍ତି—ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଔତ୍ତମ, ତାମସ, ରୈବତ ଓ ଚାକ୍ଷୁଷ—ଏହିମାନେ ଚାଲିଗଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଆସନ୍ତା ଆଠ ଜଣ ମନୁ ବିଷୟରେ କହିବି।

सावर्णाः पञ्च रौच्यश्च भौत्यो वैवस्वतस्तथा । वक्ष्याम्येतान् पुरस्तात्तु मनोर्वैवस्वतस्य ह

ପାଞ୍ଚଟି ସାବର୍ଣ୍ଣ, ରୌଚ୍ୟ, ଭୌତ୍ୟ ଓ ଭୂତି, ଏବଂ ବୈବସ୍ବତ—ଏହିମାନେ ଆସନ୍ତା ମନୁ। ମୁଁ ବୈବସ୍ବତ ମନୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି।

मनवः पञ्च येऽतीता मानवांस्तान् निबोधत । मन्वन्तरं मया चोक्तं क्रान्तं स्वायम्भुवस्य ह

ଯେଉଁ ପାଞ୍ଚଟି ମନୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆପଣମାନେ ଜାଣନ୍ତୁ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି।

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनोः स्वारोचिषस्य ह । प्रजासर्गं समासेन द्वितीयस्य महात्मनः

ଏବେ ମୁଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ମହାନ ମନୁ—ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି କେମିତି ହେଲା, ତାହା ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।

आसन् वै तुषिता देवा मनुस्वारोचिषेऽन्तरे । पारावताश्च विद्वांसो द्वावेव तु गणौ स्मृतौ

ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ତୁଷିତ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ପାରାବତ ଦେବତାମାନେ ଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ଗୋଷ୍ଠୀ ସେଠି ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି।

तुषितायां समुत्पन्नाः क्रतोः पुत्राः स्वरोचिषः । पारावताश्च शिष्टाश्च द्वादशौतौ गणौ स्मृतौ । छन्दजाश्च चतुर्विंशद्देवास्ते वै तदा स्मृताः

ତୁଷିତ ଦେବତାମାନେ କ୍ରତୁଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ, ପାରାବତ ଦେବତାମାନେ ଅନ୍ୟମାନେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବାରଟି କରି ଦେବତା ଥିଲେ। ଏହା ସହିତ ଚନ୍ଦଜ ନାମକ ଚବିଶଟି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଥିଲେ।

धैवस्यशोऽथ वामान्यो गोपा देवायतस्तथा । अजश्च भगवान् देवो दुरोणश्च महाबलः

ଧୈବସ୍ୟ, ବାମାନ୍ୟ, ଗୋପା, ଦେବତା ଅଜ, ଭଗବାନ ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ଦୁରୋଣ—ଏମାନେ ସେଠି ଦେବତା ଥିଲେ।

आपश्चापि महाबाहुर्महौजाश्चापि वीर्यवान् । चिकित्वान् निभृतो यश्च अंशोयश्चैव पठ्यते । इत्येते क्रतुपुत्रास्तु तदासन् सोमपायिनः ॥२.१.

ବଳଶାଳୀ ଆପ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାଉଜା, ଚିକିତ୍ବାନ, ନିଭୃତ, ଯଶ, ଏବଂ ଅଂଶ—ଏମାନେ ନାମକ୍ରୁତ। ଏହି କ୍ରତୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସେଠି ସୋମପାନ କରୁଥିବା ଦେବତା ଥିଲେ।

६२.१० प्रचेताश्चैव यो देवो विश्वेदेवास्तथैव च । समञ्जो विश्रुतो यश्च अजिह्मश्चारिमर्द्दनः

ପ୍ରଚେତା ଦେବତା ଏବଂ ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ, ସମଞ୍ଜ, ବିଶ୍ରୁତ, ଯଶ, ଅଜିହ୍ମ ଏବଂ ଅରିମର୍ଦ୍ଦନ।

अजोषौ च महाभागौ यवीयश्च महाबलः

ଅଜୋଷ ଏବଂ ମହାଭାଗ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯବୀୟ।

होता यज्वाच इत्येते पराक्रान्ताः परावताः । इत्येता देवता ह्यासन्मनुस्वारोचिषेन्तरे

ହୋତା ଏବଂ ଯଜ୍ୱା—ଏହିମାନେ ପ୍ରବଳ ପାରାବତ ଦେବତା। ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ଏହିମାନେ ଦେବତା ଥିଲେ।

सोमपास्तु तदा ह्येताश्चतुर्विंशतिदेवताः । तेषामिन्द्रस्तदा ह्यासीद्वैधश्च लोकविश्रुतः

ସେ ସମୟରେ ଏହି ଚବିଶଟି ଦେବତା ସୋମପାନ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ 'ବୈଧ' ବୋଲି ଲୋକେ ଜଣା ଯାଏ।

ऊर्जौ वसिष्ठपुत्रस्तु स्तम्भः काश्यप एव च । भार्गवश्च तदा द्रोणो ऋषभोऽङ्गिरसस्तथा

ଉର୍ଜ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅ, ଷ୍ଟମ୍ଭ, କାଶ୍ୟପ, ଭାର୍ଗବ, ଦ୍ରୋଣ, ଋଷଭ ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରସ।

पौलस्त्यश्चैव दत्तात्रिरात्रेयो निश्चलस्तथा । पौलहस्य च धावांस्तु एते सप्तर्षयः स्मृताः

ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ଆତ୍ରେୟ, ନିଶ୍ଚଳ ଏବଂ ପୌଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ଧାଵାନ—ଏହି ସାତଜଣ ସପ୍ତଋଷି ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

बृहद्गुहो नवश्चैव सुताश्चैते नव स्मृताः

ବୃହଦ୍ଗୁହ, ନବ ଏବଂ ଏମାନଙ୍କ ନଉଟି ପୁଅ—ଏହି ନଉଜଣ ସ୍ମୃତ।

मनोः स्वारोचिषस्यैते पुत्रा वंशकराः स्मृताः । पुराणे परिसङ्ख्याता द्वितीयं चैतदन्तरम्

ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ଏହି ପୁଅମାନେ ବଂଶକର ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ପୁରାଣରେ ଏମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରର ଭାଗ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଇଛନ୍ତି।

सप्तर्षयो मनुर्देवाः पितरश्च चतुष्टयम् । मूलं मन्वन्तरस्यैते तेषां चैवान्तरे प्रजाः

ସପ୍ତ ଋଷି, ମନୁ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରକାର ପିତୃମାନେ—ଏହିମାନେ ମନ୍ବନ୍ତରର ମୂଳ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଜାମାନେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ऋषीणां देवताः पुत्राः पितरो देवसूनवः । ऋषयो देवपुत्राश्च इति शास्त्रविनिश्चयः ॥२.१.

ଋଷିମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତା, ଦେବମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପିତୃମାନେ। ଏଭଳି ଋଷି ଓ ଦେବପୁତ୍ରମାନେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଷ୍କର୍ଷ।

                 ६२.२१ मनोः क्षत्रं विशश्चैव सप्तर्षिभ्यो द्विजातयः । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं समासान्न तु विस्तरात्

ମନୁଙ୍କୁ ଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ, ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଠାରୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ନୁହେଁ।

स्वायम्भुवेन विस्तारो ज्ञेयः स्वारोचिषस्य तु । न शक्यो विस्तरस्तस्य वक्तुं वर्षशतैरपि । पुनरुक्तबहुत्वात्तु प्रजानां वैकुले कुले

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଏବଂ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିସ୍ତାର ବୁଝିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁଳରେ ପୁନଃପୁନ ଅନେକ ପ୍ରଜା ହେବାରୁ, ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

तृतीयस्त्वथ पर्याय औत्तमस्यान्तरे मनोः । पञ्च चैव गणाः प्रोक्तास्तान् वक्ष्यामि निबोधत

ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମୟରେ, ପାଞ୍ଚଟି ଗଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହିବି, ଆପଣମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ।

सुधामानश्च देवाश्च ये चान्ये वशवर्त्तिनः । प्रतर्द्दनाः शिवाः सत्या गणा द्वादश वै स्मृताः

ସୁଧାମାନ, ଦେବମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନୁଗତ ଲୋକମାନେ, ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନ, ଶିବ, ସତ୍ୟ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଗଣ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି।

सत्यो धृतिर्दमो दान्तः क्षमः क्षामो धृतिः शुचिः । ईषोर्जाश्च तथा ज्येष्ठो वपुष्मांश्चैव द्वादश । इत्येते नामभिः क्रान्ताः सुधामानस्तु द्वादश

ସତ୍ୟ, ଧୃତି, ଦମ, ଦାନ୍ତ, କ୍ଷମା, କ୍ଷାମ, ଧୃତି, ଶୁଚି, ଈଷୋର୍ଜା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଵପୁଷ୍ମାନ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମରେ ସୁଧାମାନମାନେ ପରିଚିତ।

सहस्रधारो विश्वात्मा शमितारो बृहद्वसुः । विश्वधाविश्वकर्मा च मनस्वन्तो विराड्यशाः

ସହସ୍ରଧାର, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ଶମିତାର, ବୃହଦ୍ବସୁ, ବିଶ୍ୱଧା, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ମନସ୍ୱନ୍ତ, ବିରାଡ଼୍ୟଶ—ଏମାନେ।

ज्योतिश्चैव विभाव्यश्च कीर्त्तिमान् वंशकारिणः । अन्यानाराधितो देवो वसुधिष्णो विवस्वसुः

ଜ୍ୟୋତି, ବିଭାବ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତିମାନ, ବଂଶକାରୀଣ; ଦେବତା ବସୁଧିଷ୍ଣ, ବିବସ୍ୱସୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆରାଧିତ ଲୋକମାନେ।

दिनक्रतुः सुधर्मा च धृतवर्मा यशस्विनः । केतुमांश्चैव इत्येते कीर्तितास्तु प्रमर्द्दनाः

ଦିନକ୍ରତୁ, ସୁଧର୍ମା, ଧୃତବର୍ମା, କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀମାନେ; କେତୁମାନ—ଏମାନେ ପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନ ନାମରେ ପରିଚିତ।

हंसस्वरोऽहिहा चैव प्रतर्द्दनयशस्करौ । सुदानो वसुदानश्च सुमञ्जसविषावुभौ

ହଂସସ୍ୱର, ଅହିହା, ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନ, ଯଶସ୍କର, ସୁଦାନ, ବସୁଦାନ, ସୁମଞ୍ଜସ ଓ ବିଷାବ—ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟ।

जन्तुवाहयतिश्चैव सुवित्तसुनयस्तथा । शिवा ह्येते तु विज्ञेया यज्ञिया द्वादशापराः ॥२.१.

ଜନ୍ତୁବାହ, ଯତି, ସୁବିତ୍ତ, ସୁନୟ—ଏମାନେ ଶିବ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଅନ୍ୟ।