ଏକ ସମୟର କଥା, ଆଗ୍ନେୟୀ ନାମକ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମହିଳା ତାଙ୍କର ଉରୁ ଠାରୁ ଛଅ ଜଣ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଏହେଁ ଅଙ୍ଗ, ସୁମନସ, ସ୍ୱାତି, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରସ ଓ ଶିବ। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଅଙ୍ଗଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ ସୁନୀଥ। ସୁନୀଥଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ ଭେନ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମହାକ୍ରୋଧକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଲୋକମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଭେନଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତକୁ ମନ୍ଥନ କଲେ। ଏହି ମନ୍ଥନରୁ ଏକ ମହାନ୍ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭେନ୍ୟ ଓ ପୃଥୁ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ମିଳିଲା। ତିନି ଧନୁଷ ଓ କବଚ ସହିତ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲା। କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶର ଏହି ପୃଥୁ ଭେନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ପାଇଁ ଦକ୍ଷ ସୂତ ଓ ମାଗଧଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ପୃଥୁ ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଧାନ୍ୟ ଦେଇ ଦୁନିଆକୁ ପୋଷଣ କରିଥିଲେ। ପିତୃମାନେ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରାମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପାହାଡ଼ମାନେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଧ କରିଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳ ନିଜ ନିଜ ପାତ୍ରରେ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଧ କରିଥିଲେ, ପୃଥିବୀ ଚାହିଁଥିବା ଦୁଧ ଦେଉଥିଲେ ଏବଂ ଏହିପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପୋଷିତ ହେଉଥିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ, "ହେ ମହାମତି, ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ ଆପଣ ବିସ୍ତାରରେ ପୃଥୁଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥା ଓ ପୂର୍ବକାଳରେ କିପରି ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଧ କରାଯାଇଥିଲା, ତାହା କହନ୍ତୁ। ଦେବତା, ନାଗ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରାମାନେ କିପରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେଥିରେ କେଉଁ ପାତ୍ର, କେଉଁ ଦୁଧକାରୀ, କେଉଁ ଦୁଧ ଓ କେଉଁ ବଛିଆ ଥିଲା, ଏହି ସବୁ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ। ଏବଂ କିଏ ଦୁଷ୍ଟ ଭେନଙ୍କ ହାତକୁ ମନ୍ଥନ କଲେ, ଏହି ବିସ୍ତୃତ କଥା ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।" ତେଣୁ କଥାକାର କହିଲେ, "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆପଣମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ଏହି ପୃଥୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି। ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ଅପବିତ୍ର, ପାପୀ, ଅନର୍ହ, ନିଷ୍ଠାହୀନଙ୍କୁ କେବେ ମୁଁ କହିବି ନାହିଁ। ଏହି କଥା ସ୍ୱର୍ଗୀୟ, ମହିମାମୟ, ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ, ପବିତ୍ର ଓ ବେଦସମ୍ମତ। ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଇର୍ଷ୍ୟାହୀନ ଲୋକ ଏହା ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଏହି ପୃଥୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ମାନବମାନେ ଶୁଣେଇବେ, ସେ କେବେ କୃତ କିମ୍ବା ଅକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ; ସେ ରାଜା ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ ଓ ଅତ୍ରି ପରି ପ୍ରଭଳ ଥିଲେ। ଅଙ୍ଗ, ପ୍ରଜାପତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭେନ ଅତିଧର୍ମିକ ନ ଥିଲେ। ସୁନୀଥା, ଯମର କନ୍ୟା, ତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ତେଣୁ ତାଙ୍କର ମାମାଙ୍କ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ଭେନ ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ। ତିନି ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଲୋଭ ଓ ଅଭିଲାଷାରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ଅଧର୍ମମୟ ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି, ଅନ୍ୟାୟରେ ଲଗ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଶାସନକାଳରେ ଲୋକମାନେ ବେଦ ପାଠ ଓ ବଳି ଦେବା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ପାଖପାଖି ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ହେଉଥିଲା, ଦେବତାମାନେ ସେଠାରୁ ସୋମ ପାନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ନିଷ୍ଠୁର ଶପଥ ଥିଲା: "କେହି ବଳି ଦେବେ ନାହିଁ, ଯଜ୍ଞ କରିବେ ନାହିଁ।" ତିନି କହିଲେ, "ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂଜିବେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ବଳି ଓ ଅଘ୍ର ମୋ ପାଇଁ ହେବ।" ଏହା ଦେଖି ମହାର୍ଷି ମାରୀଚି ଆଦି ସମସ୍ତ ଋଷି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଆମେ ଶତବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ଦୀକ୍ଷା ନେବୁ; ହେ ଭେନ, ଅଧର୍ମ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ—ଏହି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧର୍ମ ନୁହେଁ। ତୁମ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତୁମେ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବ।" "ତୁମେ ପୂର୍ବେ କହିଥିଲ: ମୁଁ ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି।" ଏମିତି ଋଷିମାନେ କହିଲେ। ଭେନ, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି, ହସି କହିଲେ: "ଧର୍ମର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଆଉ କିଏ? କାହାର କଥା ଶୁଣିବି? ଶକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, ତପ, ସତ୍ୟରେ ମୋ ସମ ଅଛି କିଏ? ମୋତେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ ଓ ଧର୍ମର ଉତ୍ସ ଭାବେ ଜାଣ; ମୁଁ ଚାହିଲେ ପୃଥିବୀକୁ ଦାହିଦେଇପାରିବି, ବନ୍ୟା କରିପାରିବି, ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ବିନାଶ କରିପାରିବି—ଏଠି କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଦରକାର ନାହିଁ।" ଭେନ ଅହଂକାରରେ ମୂଢ଼ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବାତ୍ସଳ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରୋକିପାରାଯିବା ନ ହେଲା। ତେଣୁ ମହାକ୍ରୋଧିତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧରି ତାଙ୍କର ବାମ ହାତକୁ ମନ୍ଥନ କଲେ। ଏହି ମନ୍ଥନରୁ ପ୍ରଥମେ ଏକ ଅତି ଛୋଟ ଓ କଳା ଦେହର ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡି ଦଢ଼ିଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ଦେଖି ଋଷିମାନେ କହିଲେ, "ବସ।" ସେ ହେଲେ ନିଷାଦ ବଂଶର ପ୍ରଜାପତି, ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମାଛ ଧରୁଥିବା ମଣିଷମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଧର୍ମୀ ଯେଉଁମାନେ ଵିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିଲେ, ତୁମ୍ବୁରୁ, ତୁବର, ଖସ ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭେନଙ୍କ ଅପରାଧରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାପରେ ମହାକ୍ରୋଧିତ ଋଷିମାନେ ଭେନଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତକୁ ଅରଣୀ ଭଳି ମନ୍ଥନ କଲେ। ଏହିଠାରୁ ପୃଥୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅପୂର୍ବ ଥିଲା; ଡାହାଣ ହାତର ପ୍ରଭାବରୁ ତାଙ୍କୁ 'ପୃଥୁ' ବୋଲି କୁହାଯିଏ, ତିନି ନିଜ ତେଜରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲେ। ତିନି ଅଜଗବ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ଧାରଣ କଲେ, ତୀର ଓ ଶୋଭାମୟ କବଚ ପିନ୍ଧିଲେ। ପୃଥୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଏହି ମହାନ୍ ରାତିର ଆଗମନରେ ଭେନ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପୁଅ ପୃଥୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେ ରାଜା ଋଷି, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ। ତାପରେ ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ରମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମଣିରତ୍ନ ନେଇ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ଓ ଭେନ୍ୟଙ୍କୁ ମହାନ୍ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଏପରି ଭାବେ ପୃଥୁ ଭେନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।