ଏହି ସମୟରେ, ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଆଦି ଅନେକ ଛନ୍ଦ, ସୁପର୍ଣ୍ଣେୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିନମାନେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି। ଏହିପରି, କଦ୍ରୁ ନାମକ ମାତା ଏକ ହଜାର ନାଗ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—କିଛି ଚଳନଶୀଳ, କିଛି ଅଚଳ, ବହୁମୁଣ୍ଡୀତ, ମହାତ୍ମା, ଆକାଶରେ ଚଳାଉଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନେ ଅନେକ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ପ୍ରଧାନ ନାଗମାନଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି—ଶେଷ, ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, ସକଣୀର, ଜମ୍ଭ, ଅଞ୍ଜନ ଏବଂ ବାମନ। ଏହିଥିରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି—ଏଇରାବତ, ମହାପଝ, କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର, ଏଇଲପତ୍ର, ଶଂଖ, କର୍କୋଟକ ଏବଂ ଧନଞ୍ଜୟ। ମହାକର୍ଣ୍ଣ, ମହାନୀଳ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ବଳାହକ, କୁମାର, ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ, ସୁମୁଖ ଏବଂ ଦୁର୍ମୁଖ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଶିଳୀମୁଖ, ଦଧିମୁଖ, କାଳିୟ, ଶାଳିପିଣ୍ଡକ, ବିନ୍ଦୁପାଦ, ପୁଣ୍ଡରୀକ ଏବଂ ଆପୂରଣ ନାଗ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। କପିଳ, ଅମ୍ବରୀଷ, ଧୃତପାଦ, କଚ୍ଛପ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ପଝଚିତ୍ର, ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ନମସ୍ବିକା ମଧ୍ୟ ଏହି ତାଲିକାରେ ଅଛନ୍ତି। ନହୁଷ, ଖରରୋମା ଏବଂ ମଣି—ଏହିମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାଦ୍ରବେୟ ନାଗ। ଏଉଁଥିରେ, ଖଶା ନାମକ ଏକ ଅନ୍ୟ ମାତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପୁଅ ହେଲେ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ଷକ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବଡ଼ ପୁଅ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଏବଂ ଛୋଟ ପୁଅ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ସେ ଆଦିରେ ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାର ନାମ ଭିଲୋହିତ ବିକର୍ଣ୍ଣ, ଯାହାର ଚାରିଟି ହାତ, ଚାରିଟି ପାଉଁ, ଦୁଇଟି ମୁଣ୍ଡ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଚଳନ ଥିଲା। ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ କେଶ, ବିଶାଳ ଅଙ୍ଗ, ଉଚ୍ଚ ନାକ, ବଡ଼ ପେଟ, ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ, ବଡ଼ କାନ, ମୁଞ୍ଜ ଘାସ ପରି କେଶ ଏବଂ ଅନେକ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ଥିଲା। ହାଥୀ ପରି ଓଠ, ଲମ୍ବା ଉରୁ, ଘୋଡ଼ା ପରି ଦାନ୍ତ, ମହା ଜବ୍ୱା, ଲାଲ ଜିଭ, ଚିଟିକିଆ ଆଖି, ଚଉଡ଼ା ମୁଁହ, ଲମ୍ବା ନାକ ଥିଲା। ସେ ଏକ ଗୁହ୍ୟକ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ କାନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ, ବଡ଼ ମୁଁହ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ତା’ପରେ ଖଶା ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଏହି ଛୋଟ ଭାଇର ତିନୋଟି ମୁଣ୍ଡ, ତିନୋଟି ପାଉଁ, ତିନୋଟି ହାତ, କଳା ଆଖି ଥିଲା। ତାଙ୍କର କେଶ ଉପରକୁ ଦଣ୍ଡିଥିଲା, ପିତାଳି ଦାଢ଼ି, ପାଥର ପରି ଜବ୍ୱା, ଛୋଟ ଦେହ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ, ବଡ଼ ଅଙ୍ଗ, ଅପାର ଶକ୍ତି ଥିଲା। ମୁଁହ କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫାଟିଥିଲା, ଝୁଲିଥିବା ଭୌହ, ଚଉଡ଼ା ନାକ, ମୋଟ ଓଠ, ଆଠଟି ଦାନ୍ତ, ଦୁଇଟି ଜିଭ, ଶଂଖ ପରି କାନ ଥିଲା। ପିତାଳି ଏବଂ ବାହାରକୁ ଉଠିଥିବା ଆଖି, ଜଟିତ ଏବଂ ପିତାଳି କେଶ, ବଡ଼ କାନ, ବିସ୍ତୃତ ଛାତି, ନିଜେ ନିଜେ କମର ନାହିଁ, ସାନ କମର, ନଖ ଥିବା ହାତ ଏବଂ ଲାଲ ଗଳା ଥିଲା। ଏହି ଛୋଟ ପୁଅ ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ ଜନ୍ମ ନେବା ସହିତ ବଡ଼ ହୋଇଗଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଓ ଅଙ୍ଗରେ ଏକାଦମେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼ ଭାଇ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କୁ ଧରି, କହିଲେ—"ମା, ମୁଁ ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ, ମୁଁ ଖାଇବାକୁ ଚାହେଁ।" କିନ୍ତୁ ଛୋଟ ଭାଇ ପୁନିପୁନି ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ ରୋକିଲେ, କହିଲେ—"ଆମେ ଆମ ମାତା ଖଶାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍।" ସେ ଭାଇଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାଙ୍କର ମାତାକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ପିତା ଦେଖାଦେଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ—"ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ।" କିନ୍ତୁ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଇଏ ଭାଇ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଶୋଠିକୁ ଧରି ରହିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ତାପରେ ଋଷି ତାଙ୍କର ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପଛରେ କହିଲେ—"ତୁମେ ଆଗରୁ ଆମ ସହିତ କଥାହେବା ଥିଲ, ଏବେ ପୁନି ଏହି ଅପରାଧ ବିଷୟରେ ସତ୍ୟ କଥା କହ।" ସେ ଅନୁସୂଚନା କଲେ—"ପୁଅ ମାମାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଝିଅ ବାପାଙ୍କୁ; ଯେପରି ମାତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର, ସେପରି ପୁଅଙ୍କ ଚରିତ୍ର। ପୃଥିବୀର ଯେପରି ରଙ୍ଗ, ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ; ମାତାଙ୍କ ଦୋଷ କିମ୍ବା ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭିନ୍ନତା ଓ ଖ୍ୟାତି ହୁଏ।" "ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଅଦିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ଶକ୍ତି, ଚରିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଗନ୍ଧଶୀଳା, ଦିତି, ପ୍ରବାର୍ଧ୍ୟୟନ, ଗୀତଶୀଳା, ଅରିଷ୍ଟା, ମାୟାଶୀଳା (ଦାନୁ), ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଭିନତା ଏକ ଦେବୀ ଯିଏ ଆକାଶରେ ଚଳାଉଥିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି। ସୁରଭି ତପସ୍ୟାପରାୟଣ, କଦ୍ରୁ କ୍ରୋଧିନୀ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଦାନୁ ସନ୍ତାନମାନେ ଶତ୍ରୁତା ପ୍ରଭୃତି ଗୁଣରେ ଚିହ୍ନିତ। ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ରୋଧସ୍ୱଭାବୀ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ୱଭାବ ଜନ୍ମଗତ ଗୁଣ, ଲୋକ ଅନୁସନ୍ଧାନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରୟାସ, ବୁଦ୍ଧି, ଆକୃତି, ଶକ୍ତି, ଧୈର୍ୟ ଏବଂ ଚେତନାର ଫଳ। ରଜସ୍, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମସ୍ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ପୁଅମାନେ ମାତୃବଂଶକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।" ଏଭଳି କହି, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଋଷି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଖଶାମାକୁ ଡାକି, ମୃଦୁ କଥାରେ ସୋମଙ୍କୁ ଭୟହୀନ କଲେ। ତା’ପରେ ଖଶା ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ କଣ କରିଥିଲେ, ଏହି କଥା ଏକ ଏକ କରି କହିଲେ; ମାତାଙ୍କ ଏହି କଥା ଦ୍ୱାରା ଋଷି ତାହାର ମୂଳ ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। "ଯକ୍ଷ" ଶବ୍ଦର ମୂଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ଖାଇବା" ଏବଂ "କମିବା"; ଯେହেতୁ ସେ କହିଥିଲେ ଯକ୍ଷ, ସେଠୁଏ ତାଙ୍କୁ ଯକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। "ରକ୍ଷ" ମୂଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ରକ୍ଷା କରିବା"; ଯେହেতୁ ସେ କହିଥିଲେ "ମୋର ମାତା ଖଶାକୁ ରକ୍ଷା କର", ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସ ବୋଲି କୁହାଯିବ। ଏହି ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ। ପିତା ତାଙ୍କୁ ଭୋକା ଦେଖି ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ—"ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ରାତିରେ ମାତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଛୁଇଁପାରିବ, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ। ଖାଇ ବଞ୍ଚିବା ଏବଂ ରାତିରେ ଘୁରିବା, ଦିନେ ଶୁଏବା, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ରାତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ଏବଂ ଦିନେ ଶୁଏବା। ତୁମର ମାତାକୁ ରକ୍ଷା କର, ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କର।" ଏଭଳି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ କଶ୍ୟପ ତାଁଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।