ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ଶିବ, ମହାଦେଵ, ଈଶାନ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିବା ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ରୁଦ୍ରମାନେ ଓ ବସୁମାନେ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ସହିତ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବାସ କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ସମସ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏଠିରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହଂସ ସବୁଠୁ ବଡ଼, ଜେଷ୍ଠ; ଏଉଁଠି ସବୁଠୁ କଣିଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ ଜଣେ; ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଜଣେ—ହହା ଓ ହୁହୁ; ଚତୁର୍ଥ ଅଟି ଧିଷଣ, ତାପରେ ବାସିରୁଚି। ଏଉଁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଷଷ୍ଠ ଅଟି ତୁମ୍ବୁରୁ, ତାପରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଭିଷ୍ୱାବସୁ। ଏହି ସମସ୍ତେ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣରେ ଭୂଷିତ ଅପ୍ସରାମାନେ। ଏହି ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଅଷ୍ଟ ମହାନ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ—ଅନବଦ୍ୟା, ଅନବଶା, ଅନ୍ୱତୀ, ମଦନପ୍ରିୟା, ଅରୂଷା, ସୁଭଗା, ଭାସୀ ଓ ମରିଷ୍ଟା—ଏହି ଅଠ ଅପ୍ସରା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତୁମ୍ବୁରୁଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅ—ମନୋବତୀ ଓ ସୁକେଶା; ଏହି ପଞ୍ଚମୁକୁଟ ଧାରିଣୀ ଦଶ ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦେବସ୍ଵରୂପ। ମେନକା, ସହଜନ୍ୟା, ପର୍ଣ୍ଣିନୀ, ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା, ଘୃତସ୍ଥଳା, ଘୃତାଚୀ, ଭିଷ୍ୱାଚୀ, ପୂର୍ବାଚୀ, ପ୍ରମ୍ଲୋଚା, ଓ ଅନୁମ୍ଲୋଚନ୍ତୀ—ଏହି ଦଶ ଅପ୍ସରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଦଶୀ ଅପ୍ସରା ଉର୍ବଶୀ, ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ ନାରାୟଣଙ୍କ ଉରୁଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ନିର୍ମଳ ଅଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ମେନକା, ମେନାଙ୍କ କନ୍ୟା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିଥିଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନେ ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ ଓ ମହାୟୋଗିନୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ଚୌଦ ଶ୍ରେଣୀ ଅପ୍ସରାମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ୱାନ କଲେ ଅଲୌକିକ ଚମକ ଆଣନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଝିଅମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ମନୁଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ପରିଚିତ; ତ୍ୱରିତାଙ୍କ ଦୃତ ଝିଅମାନେ, ଊର୍ଜ୍ଜାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳି ଝିଅମାନେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅନ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଝିଅମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ସୁରିଳା; ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅମୃତା ନାମକ ଅପ୍ସରାମାନେ। ବାୟୁଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମୁଦା, ପୃଥିବୀଠାରୁ ଭବା, ଦୀପ୍ତିଠାରୁ ରୁଚା, ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଭୈରବା ଝିଅମାନେ। ଏହି ଚୌଦ ଶ୍ରେଣୀ ଅପ୍ସରାମାନେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବସମୂହ ସହିତ, ଅତିଶୟ ସୁନ୍ଦର ଦେହ ଧାରଣ କରି ରଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ତିଲୋତ୍ତମା, ଶୁଭ ଆକୃତି, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ ଦିବ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ; ପ୍ରଭାବତୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଯୁବତୀ ଓ ଶୋଭାମୟୀ ଦେବୀ। ବିଦ୍ୱାନ୍ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବେଦୀଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା ହେଉଛନ୍ତି ବେଦବତୀ। ଏହିପରି, ଯମଙ୍କ କନ୍ୟା ହେମା, ଶୋଭା ଓ ଯୁବତ୍ୱରେ ଭୂଷିତ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୁଉପଧାନ୍ୟ ସହିତ ସୁନ୍ଦର ନୟନବତୀ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା। ଏହିପରି ହଜାରହଜାର ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଭାର୍ୟା ଓ ମାତା ଭାବେ ବିଶ୍ୱେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନେ ସୁଗନ୍ଧିତ, ଶୋଭାମୟୀ ଓ ଏକ ଅନ୍ୟ ସହିତ ସମ; ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲେ ମଦିରା ବିନା ମଦାଲସ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆନନ୍ଦ ଉନ୍ନତି ପାଏ। ପୃଥିବୀରେ ଗିରିରେ ଏକଦା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବୀଜ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା; ତାହାଠାରୁ ପର୍ବତ ଓ ନାରଦ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭଉଣୀ ଅରୁନ୍ଧତୀ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ଯବୀୟସୀଙ୍କ ଝିଅମାନେ ଛଅତିସ ଜଣ, ଭଉଣୀମାନେ; ଵିନତା ଦୁଇ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଅରୁଣ ଓ ଗରୁଡ଼; ଏହି ଭଉଣୀମାନେ ଛୋଟ ଭଉଣୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଆଦି ଛନ୍ଦମାନେ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷୀମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିନମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ। କଦ୍ରୁ ହଜାର ନାଗକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, କେହି ଚଳନ୍ଶୀଳ, କେହି ଅଚଳ, ବହୁମୁଣ୍ଡିତ, ମହାପ୍ରାଣୀ, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା, ବହୁ ନାମଧାରୀ; ତାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ନାଗମାନଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି—ଶେଷ, ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, ସକଣୀର, ଜମ୍ଭ, ଅଞ୍ଜନ, ଓ ବାମନ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନାଗମାନେ—ଏରାବତ, ମହାପଝ, କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର, ଐଳପତ୍ର, ଶଂଖ, କର୍କୋଟକ, ଧନଞ୍ଜୟ। ମହାକର୍ଣ୍ଣ, ମହାନୀଳ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ବଳାହକ, କୁମାର, ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ, ସୁମୁଖ, ଦୁର୍ମୁଖ। ଶିଳୀମୁଖ, ଦଧିମୁଖ, କାଳିୟ, ଶାଳିପିଣ୍ଡକ, ବିନ୍ଦୁପାଦ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ଏବଂ ଆପୂରଣ। କପିଲ, ଅମ୍ବରୀଷ, ଧୃତପାଦ, କଛ୍ଛପ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ପଝଚିତ୍ର ଗନ୍ଧର୍ବ, ଓ ନମସ୍ୱିକ। ନହୁଷ, ଖରରୋମା, ଓ ମଣି—ଏହିମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାଦ୍ରବେୟ; ଏବେ ଖଶାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶୁଣ। ଖଶାଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁଅ ହେଲେ, ଦୁଇଁଜଣେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମାନବଭକ୍ଷକ; ବଡ଼ ପୁଅ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ଛୋଟ ପୁଅ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ। ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମିଲେ ବିଲୋହିତ ବିକର୍ଣ୍ଣ, ଯିଏ ଚାରି ହାତ, ଚାରି ପା, ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଚଳନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ କେଶ, ଭୟଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ଉଚ୍ଚ ନାସିକା, ବଡ଼ ପେଟ, ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ, ବିଶାଳ କାନ, ମୁଞ୍ଜ ଘାସ ଭଳି କେଶ, ଏବଂ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ। ହାତୀ ଭଳି ଓଠ, ଲମ୍ବା ଜଂଘା, ଘୋଡ଼ା ଭଳି ଦାଁତ, ଭୟଙ୍କର ଜବଡ଼, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଜିହ୍ୱା, ଲଲାଟ ଚକ୍ଷୁ, ବିସ୍ତୃତ ମୁଁହ, ଲମ୍ବା ନାକ। ସେ ଏକ ଗୁହ୍ୟକ, ତୀବ୍ର କାନ, ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ, ବଡ଼ ମୁଁହ; ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିର ପୁଅ ଖଶାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଲେ। ଖଶା ପୁଣି ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ତିନି ମୁଣ୍ଡ, ତିନି ପା, ତିନି ହାତ, ଅନ୍ଧକାର ଚକ୍ଷୁ। ତାଙ୍କ କେଶ ତିକ୍ତିକ୍ତ, ପିଙ୍ଗଳ ଦଢ଼ି, ପାଥର ଭଳି ଜବଡ଼, ଛୋଟ ଦେହ, ଶକ୍ତିଶାଳି ହାତ, ବଡ଼ ଦେହ, ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳି। ତାଙ୍କ ମୁଁହ କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫାଟିଥିଲା, ଝୁଲିଥିବା ଭୃକୁଟି, ବିସ୍ତୃତ ନାସିକା, ମୋଟା ଓଠ, ଆଠ ଦାଁତ, ଦୁଇ ଜିହ୍ୱା, ଶଂଖ ଭଳି କାନ।