ଦାରାବତୀର ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚତୁର୍ତ୍ରିଶି (୩୪) ଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅପ୍ସରା ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟମୁଖୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନେ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ମିଶ୍ରକେଶୀ, ଶାଚୀ, ପର୍ଣ୍ଣିନୀ, ବାପ୍ୟଲମ୍ବୁଷା, ମାରୀଚୀ, ପୁତ୍ରିକା, ବିଦ୍ୟୁଦ୍ବର୍ଣ୍ଣା ଓ ତିଲୋତ୍ତମାଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହା ସହିତ ଅଦ୍ରିକା, ଲକ୍ଷଣା, ଦେବୀ, ରମ୍ଭା, ମନୋରମା, ସୁବରା, ସୁବାହୁ, ପୂର୍ଣିତା ଓ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ମଧ୍ୟ ଅପ୍ସରା ଥିଲେ। ପୁଣି, ପୁଣ୍ଡରୀକା, ସୁଗନ୍ଧା, ସୁଦନ୍ତା, ସୁରସା, ହେମାସରା, ସୁତୀ, ସୁବୃତ୍ତା ଓ କମଳା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ସୁଭୁଜା, ହଂସପାଦା ଓ ଲୌକିକୀ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ସରା ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, ଏହି ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଏକ ମୁନିଙ୍କ ଉତ୍ସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ନାମ ଏବେ ଶୁଣ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ସୁୟଶା, ତାପରେ ଗାନ୍ଧର୍ବୀ, ଏବଂ ତାପରେ ବିଦ୍ୟାବତୀ, ଚାରୁମୁଖୀ, ସୁମୁଖୀ ଓ ବରାନନା ଅଛନ୍ତି। ସୁୟଶାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ବଳଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯକ୍ଷମାନେ। ସେମାନଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି କମ୍ବଳ, ହରିକେଶ, କପିଳ, କାଞ୍ଚନ ଓ ମେଘମାଳୀ। ସୁୟଶାଙ୍କ ଚାରିଜଣ ଝିଅ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅପ୍ସରା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି: ବଡ଼ ଝିଅ ଲୋହେୟୀ, ତାପରେ ଭାରତା, ତାପରେ କୃଶାଙ୍ଗୀ ଓ ଶେଷରେ ବିଶାଳା, ଯିଏ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। ବିଶାଳାଙ୍କ ଉତ୍ପାଦନରୁ ଆଉ ଚାରିଟି ଯକ୍ଷ ଗୋଷ୍ଠୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା: ଲୋହେୟ, ଭାରତେୟ, କୃଶାଙ୍ଗେୟ ଓ ବିଶାଳେୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ଯକ୍ଷ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅତି ପୁରାତନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅସୁରମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଯକ୍ଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ତାପରେ ବଳିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ମହାତ୍ମା ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଭୃତ୍ତି, ଦାନଶୀଳତା, ଏବଂ ଅପାର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଅନୁକ୍ରମେ: ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ, ଚିତ୍ରବର୍ମା, ଚିତ୍ରକେତୁ ଓ ସୋମଦତ୍ତ। ତାଙ୍କର ତିନି ଝିଅ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ: ଅଗ୍ନିକା, କମ୍ବଳା ଓ ବେଶ୍ଷମତୀ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳି ଥିଲେ। ଏହି ଝିଅମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିନିଟି ମୁଖ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବ ଗୋଷ୍ଠୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା: ଆଗ୍ନେୟ, କମ୍ବଳେୟ ଓ ବସୁମତୀ ପୁତ୍ରମାନେ। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ଦ୍ୱାରା ସଂସାରର ଚଳୟମାନ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ଏହି ମହାନ୍ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଦ୍ୱାରା ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧନର ଅଧିପତି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ହିରଣ୍ୟରୋମା, କପିଳ, ସୁଲୋମା, ମାଗଧ, ଚନ୍ଦ୍ରକେତୁ, ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଓ ଗୋଦା ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ନାମ। ଏହିଠାରୁ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଏମାନେ ମହାତ୍ମା, ପଣ୍ଡିତ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ତପସ୍ବୀ। ଏଉଁ ଦୁଇ ଅନ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି: ଶିବା ଓ ସୁମନା। ଏହି ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହାନ୍ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ରବାସ୍ଵ ଜ୍ଞାନ ଓ ନିୟମରେ ନିବସ୍ତିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଶୈବେୟ ଓ ସୌମନସ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏହି ତିନି ଗୋଷ୍ଠୀର ମୁଖ୍ୟ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଏକାଧିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଦ୍ୱାରା ଶତଶଃ ପ୍ରାଣୀ ଆକାଶରେ ଚଳନ କରିଥାନ୍ତି। ତାହାପରେ ଏହି ମହାନ୍ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଶ୍ରବାସ୍ଵଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱମୁଖ କିନ୍ନରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସମୁଦ୍ର, ସେନା, କାଳିନ୍ଦ, ମହାନେତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣଘୋଷ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ମହାଘୋଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ। ଏହି ଅଶ୍ୱମୁଖ କିନ୍ନରମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହି ମହାନ୍ ବିଶ୍ରବାସ୍ଵଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାନବମୁଖୀ କିନ୍ନର, ଯାହାକୁ ଶାଂଶପାୟନ କୁହାଯାଏ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ହରିଷେଣ, ସୁଷେଣ, ବାରିଷେଣ, ରୁଦ୍ରଦତ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରଦତ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ରଦ୍ରୁମ ଓ ମହାଦ୍ରୁମ୍ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବିନ୍ଦୁ, ବିନ୍ଦୁସାର, ଚନ୍ଦ୍ରଜନ୍ମା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ କିନ୍ନରମାନେ। ଏହି ସମସ୍ତ କିନ୍ନରମାନେ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଶତଶଃ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭକ୍ତ। ଯକ୍ଷ, ଯକ୍ଷୋପଶାନ୍ତ, ସୁନ୍ଦରୀ ଲୌହେୟା, ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁରବିନ୍ଦା, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଉପାୟାକେତଙ୍କ ଉତ୍ସରୁ ଏକ ନୂତନ ସମୁଦାୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାକୁ କରାଳକ ଦ୍ୱାରା ନାମକରଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୂତ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, ସେମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଆବେଶକ ଓ ନିବେଶକ କୁହାଯାଏ, ଏହିପରି ଭୂତମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଏହି ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ନେତା ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ଚଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଗଛର ଉଚ୍ଚତା ପରି ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ମୁଁ ଅଧିକାଂଶ ଦେଇଛି, ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ସେବାରେ ନିୟୋଜିତ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାରାୟଣ, ଦେବଗୁରୁ, ବିରଜା, କମଳନୟନ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଓ ଚତୁର୍ମୁଖ ସ୍ୱୟଂଭୂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।