ତୃତୀୟ ଦ୍ୱାପର ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସତ୍ୟା ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ପରେ, ଯେତେବେଳେ ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲା, ସେହି ସତ୍ୟା ଦେବତାମାନେ ପୁନଃ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ । ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ହର୍ଷଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ପୁଏ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ହରୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କଲେ । ଏହାପରେ, ଚରିଷ୍ଣୁ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲା, ସେଠାରେ ହରୟ ଦେବତାମାନେ ବୈକୁଣ୍ଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଦେବତାମାନେ ବୈକୁଣ୍ଠା ନାମରେ ଚରିଷ୍ଣୁରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ଏହିପରି, ବୈକୁଣ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେଠାରେ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଏ ସାଧ୍ୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ପୁଏ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷରେ, ସାଧ୍ୟାମାନେ କ୍ଷୀଣ ହେବାର ସମୟରେ ଏବଂ ମନୁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଆସିଥିବା ବେଳେ, ପ୍ରଥମ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସାଧ୍ୟାମାନେ ଏକ ଅଂଶରେ ଅଦିତି, ମରୀଚି ଏବଂ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଏହିପରି, ବର୍ତ୍ତମାନ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ଏବଂ ସେମାନେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉଦିତ ହେଲେ । ପୁନଃ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଅମର ସାଧ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେହି ସମୟରେ ମୂଳ ଜୟାମାନେ ଏକ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଯେଉଁଯେଉଁ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲୋକେ ଏହି ସପ୍ତଜନ୍ମ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ଧର୍ମରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହିପରି, ସପ୍ତ ଜୟାଙ୍କ ସପ୍ତ ରୂପ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଦେଲି; ଏଠାରୁ ଆଉ କ'ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛ ? ଏବେ ମୁଁ ଚାହେଁ ଆପଣ ଆମକୁ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଭୂତ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଦିଅନ୍ତୁ । ଏହାପରେ, ସୂତ ମହାର୍ଷିମାନେ କୁହିଲେ: ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ, କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦିତିଠାରୁ ଦୁଇଜଣ ପୁଏ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼, କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦିନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ପ୍ରଥମ ପୁଏ ହେଲେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ; ସେ ଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଉଦ୍ଭବ କରି, ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଧାନ ସଭାରେ ହୋତୃ ପିଠାରେ ବସିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ସେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ଏହି ଦୈତ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ମହିମା ବିଷୟରେ ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ କଥା କହନ୍ତୁ । ପୁରାତନ ସମୟରେ, ପୁଷ୍କର କ୍ଷେତ୍ରରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ହେଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭରେ ପଞ୍ଚଟି ସୁନାର ସିଂହାସନ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବିନ୍ୟାସ କରାଯାଇଥିଲା । ସେଠି ତିନୋଟି କୁଶା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଅାସନ, ଏକ କୁର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ ଅାସନ ଏବଂ ଚାରିଜଣ ପ୍ରଧାନ ପୂରୋହିତଙ୍କୁ ଏହି ଆସନରେ ବସେଇବାକୁ ନିୟୋଜିତ କରାଯାଇଥିଲା । ହୋତୃ ପୂରୋହିତଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟ ସୁନାର ଆସନ ଥିଲା, ତାହା ଦେବତାଙ୍କ ଶୟ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା । ଦିତି, ଗର୍ଭବତୀ ଅବସ୍ଥାରେ, ପତ୍ନୀର ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଗର୍ଭ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥିଲା । ଏହାପରେ, ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ହୋତୃ ପୂରୋହିତଙ୍କ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସୁନାର ଆସନରେ ବସିଲେ ଓ ଗର୍ଭରୁ ବସି ବକ୍ତବ୍ୟ ଦେଲେ । ମହାର୍ଷି କଶ୍ୟପ, ବେଦର ପଞ୍ଚ କଥାରେ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଏହି ନାମ ଦେଲେ । ଏହିପରି, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଭାଇ ଥିଲେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ଏବଂ ସିଂହିକା ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ; ସିଂହିକା ବିପ୍ରଚିତ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାହୁଙ୍କ ମାତା ହେଲେ । ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଦୈତ୍ୟ ଶତ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଘୋର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ସେ ଉପବାସ ଓ ଉଲ୍ଟା ମୁଣ୍ଡ ରଖି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥିଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅମରତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅମର ହେଲେ, ଏବଂ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଅଧିକାର କଲେ । ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: ଦାନବ, ଅସୁର ଓ ଦେବତାମାନେ ସମାନ ହେଉନ୍ତୁ; ମୋତେ ବାୟୁଦେବଙ୍କ ମହାଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ । ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦେଇ, ଦିବ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଦୈତ୍ୟ ପୁରାତନ ଶ୍ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତିମାନ ହେଲେ । ଯେଉଁଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ରାଜା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ରହନ୍ତି, ସେଠାର ଦେବତାମାନେ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଦୈତ୍ୟାଧିପତି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ନରସିଂହ ରୂପେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଇ ଉଦ୍ଭବ କଲେ; ତାଙ୍କର ନଖ ଦ୍ୱାରା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରାଯାଇଥିଲା; ଏହି କାରଣରୁ ନଖକୁ ପବିତ୍ର ମନାଯାଏ । ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କ ପାଞ୍ଚଟି ପୁଏ ଥିଲେ: ଉତ୍କୁର, ଶକୁନି, କାଳନାଭ, ମହାନାଭ ଓ ଭୂତସନ୍ତାପନ । ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ପୁଏ, ନାତି ଓ ବଡେୟ ବଂଶର ଅନେକ ଅନୁୟାୟୀ, ଶତ-ହଜାରେ ତାରକାମୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିନାଶ ପାଇଥିଲେ । ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଚାରିପୁଏ ଥିଲେ: ପ୍ରହ୍ଲାଦ (ଅଧିକ), ଅନୁହ୍ଲାଦ, ସଂହ୍ଲାଦ ଓ ହ୍ଲାଦ । ଏବେ ହ୍ଲାଦଙ୍କ ପୁଏମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ । ହ୍ଲାଦଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଏ: ହ୍ଲାଦ ଓ ନିଶୁନ୍ଦ; ନିଶୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁଏ ଥିଲେ: ସୁନ୍ଦା ଓ ଉପସୁନ୍ଦ, ଦୁଇଁଜଣେ ଶୂରବୀର । ହ୍ଲାଦଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଏ: ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନ (ମହାବଳୀ) ଓ ମୂକ; ସୁନ୍ଦଙ୍କ ପୁଏ ମାରୀଚ ତାଡକାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ସେହି ତାଡକାକୁ ଶୂରବୀର ରାଘବ (ରାମ) ବଧ କରିଥିଲେ; ମୂକ ମଧ୍ୟ କିରାତ ଧନୁର୍ଧର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ । ଘୋର ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ମଣିବର୍ତ୍ତରେ ତ୍ରିଶତ୍ ଲକ୍ଷ (ତିରିଶି ଲକ୍ଷ) ଦୈତ୍ୟ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜୟ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାମପାଣି ଧନୁର୍ଧର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ ।