ଯେଉଁମାନେ ତିନି ପ୍ରକାରର ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ ପ୍ରଚଳନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, କୌଣସି ପ୍ରଶଂସା ଆଶା କରିବା ଛାଡ଼ି ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଜୟା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶେଷରେ, ତୁମେମାନେ ଏଠାରେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବେ।” ତାପରେ ସେ କହିଲେ, “ମୋ ସହିତ ଏକାଠି ଅମର ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ।” ଏପରି କହିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ପ୍ରଭୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ଭୟହୀନ ହୋଇ, ଅଣିମା ଆଦି ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ସଶକ୍ତ ହୋଇ, ଯୋଗବଳରେ ଶରଣ ନେଲେ। ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ବାରଟି ବଡ଼ ହିଲା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାକୁ ‘ଜୟା’ ବୋଲି ଡାକାଯାଏ, ଏହି ପୋକରାଗୁଡ଼ିକ ସାଗର ପରି ବିଶାଳ ଥିଲା। ଏପରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରର ସୃଷ୍ଟିରେ ଦେବମାନେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ—ଏହେଁ ରୁଚିଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ଅଜିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଥିବା ଦ୍ୱାଦଶ ଅଜିତ ରୂପୀ ଦେବମାନେ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଅଜିତାମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ବିଧି, ଋଷିମାନେ, କ୍ଷେମ, ନନ୍ଦ, ଅବ୍ୟୟ, ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସୁଧାମା, କ୍ରତୁ, ଶକ୍ତି, ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଓ ଏହି ସବୁ ମନସ୍ପୁତ। ସେମାନେ ଦେବମାନେ ସହିତ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରର ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ତୁଷିତାଙ୍କୁ ନେଇ ସ୍ୱରୋଚିଷଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପୁନି ଜନ୍ମିଲେ। ସେମାନେ ‘ତୁଷିତ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ପ୍ରାଣ ନାମକ ଦେବମାନେ, ଚରଣ କରୁଥିବାମାନେ। ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ତୁଷିତା ଦେବମାନେ ଆଉଥରେ ଦେଖାଦେଲେ। ଏବେ, ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଉତ୍ତମଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସତ୍ୟାଙ୍କୁ ନେଇ ଜନ୍ମିଲେ, ଏହିଦିନ ଦେବମାନେ ‘ସତ୍ୟା’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ତୃତୀୟ ଦ୍ୱାପର ମନ୍ବନ୍ତରର ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ, ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲେ, ସତ୍ୟା ଦେବମାନେ ପୁନି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ହର୍ଷଙ୍କ ୧୨ ଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ, ସେମାନେ ‘ହରୟ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ, ଚରିଷ୍ଣୁ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲାବେଳେ, ଏହି ହରୟ ଦେବମାନେ ବୈକୁଣ୍ଠାଙ୍କୁ ନେଇ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ‘ବୈକୁଣ୍ଠ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ପୁନି, ବୈକୁଣ୍ଠ ଦେବମାନେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଠାରେ ସାଧ୍ୟାଙ୍କୁ ନେଇ ଧର୍ମଙ୍କ ୧୨ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷରେ, ସାଧ୍ୟମାନେ ଅଳ୍ପ ହେଉଥିବାବେଳେ ଏବଂ ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତର ସୃଷ୍ଟି ଆସୁଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଥମ ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ସାଧ୍ୟମାନେ ଏକ ଅଂଶରେ ଅଦିତି, ମରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ନେଇ ଜନ୍ମିଲେ। ଏଭଳି ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ୧୨ ଆଦିତ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ପୁନି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ୧୨ ଅମର ସାଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ। ଏହିପରି ଆଦି ଜୟାମାନେ ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦେବମାନଙ୍କ ଏହି ସପ୍ତଜନ୍ମ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥାକୁ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ। ଏହିପରି ସପ୍ତଜୟାଙ୍କ ସପ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯାଇଛି। ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁ? ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ମହାମୁନିମାନେ କହିଲେ—ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ପିଶାଚ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିନାଶ ବିଷୟରେ ଏକାଧିକ ତଥ୍ୟ ଦିଅ। ଏପରେ, ସୂତ ମହାମୁନିମାନେ କହିଲେ—ଆମେ ଶୁଣିଛୁ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦିତି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଝିଅ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇଜଣ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୟସରେ ବଡ଼, କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦିନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ପ୍ରଥମ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ନାମକ, ସେ ହୋତା ପୁରୋହିତଙ୍କ ଆସନରେ ବସିଲେ। ଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ବାହାରି, ସେ ମହାସଭାରେ ବସିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ‘ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ’ ବୋଲି ଡାକାଯାଏ। ଏହି ଦୈତ୍ୟ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ମହିମା ବିଷୟରେ ଆମକୁ ଏବେ ବିସ୍ତୃତ କଥା କହ। କଶ୍ୟପଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପୁରାତନ କାଳରେ ପୁଷ୍କରରେ ହେଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଆରମ୍ଭରେ, ନିୟମାନୁସାରେ ପଞ୍ଚଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ବିନ୍ୟାସ କରାଯାଇଥିଲା। ତା’ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧିତ, ଏକ କୁର୍ଚ୍ଚ ଆସନ ଥିଲା, ଚାରିଜଣ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଏହି ଆସନରେ ବସାଯିବା ଉଚିତ। ହୋତା ପୁରୋହିତଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଜିଥିବା ଆସନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ଥିଲା, ଦେବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ। ଦିତି, ଗର୍ଭବତୀ ଥିଲେ, ସେ ଯଜ୍ଞପତ୍ନୀ ଭୂମିକା ନେଲେ, ତାଙ୍କର ଗର୍ଭଧାରଣ ୧୦ ହଜାର ବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା। ତା’ପରେ, ସେ ଗର୍ଭରୁ ବାହାରି, ହୋତା ପୁରୋହିତଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଜିଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନରେ ବସିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ବସି ବକ୍ତବ୍ୟ ଦେଲେ। ମହାମୁନିମାନେ କହିଲେ, କଶ୍ୟପ ପଞ୍ଚବେଦର ବିବର୍ଣ୍ଣନ ପ୍ରକାରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଉଣ୍ଡ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଓ ଭଉଣୀ ସିଂହିକା ଥିଲେ, ସିଂହିକା ବିପ୍ରଚିତ୍ତିଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ରାହୁଙ୍କ ମାଆ ହେଲେ। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଦୈତ୍ୟ ଏକ ଶତହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଘୋର ତପସ୍ୟା କଲେ, ଉପବାସ ଓ ଶିର ନିମ୍ନକରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି। ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଅମରତ୍ୱ ଦେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅମରତ୍ୱ ଦେଲେ, ଏବଂ ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଜୟ ପାଇ ସର୍ବଦେବତାଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦାନବ, ଅସୁର ଓ ଦେବତାମାନେ ସମାନ ହେଉନ୍ତୁ; ମୋତେ ବାୟୁଦେବଙ୍କ ମହାଶକ୍ତି ଦିଅ।” ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଦିବ୍ୟ ଦାନ ଦେଇ, ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ଏହିପରି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ପ୍ରାଚୀନ ଶ୍ଳୋକରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଯେଉଁଠି ରାଜା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ବସିଥାନ୍ତି, ସେଠିର ଦେବତା ଓ ମହାମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି।