ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ, ହରିଙ୍କୁ ତୁଷିତ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ସେ ବଶବର୍ତ୍ତିନ୍ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ପୁନଃ, ହରି ବଶବର୍ତ୍ତିନ୍ ଭାବେ ଆସିଥିଲେ। ସତ୍ୟା ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ସତ୍ୟ ଭାବେ, ସତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲାବେଳେ, ହରି ନିଜ ଜନନୀ ସହ ହରିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଚାରିଷ୍ଣବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ, ହରି ଦେବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବୈକୁଣ୍ଠ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଆଭୂତରଜସମାନଙ୍କ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ଦେବତା ପୁନଃ ବୈକୁଣ୍ଠ ଭାବେ ଆସିଲେ। ଧର୍ମ, ନାରାୟଣ ଓ ସାଧ୍ୟ, ସାଧ୍ୟମାନ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଏହି ସାଧ୍ୟ ନାରାୟଣ ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଆସିଲେ। ମାରୀଚ ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଆଦିତିରେ ବିଷ୍ଣୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ତିନି ଦିଗ ପାଇଁ ବିଶାଳ ପଦକ୍ଷେପ କରି ଏହି ତିନି ଜଗତ କୁ ଜିତିଲେ। ସେ ଏହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ; ଏହିପରି ତାଙ୍କର ସାତଟି ରୂପ ପୂର୍ବ ସାତଟି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରାଯାଇଛି। ଏହିପରି, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ବାମନ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ଏହିପରି, 'ବିଶ' ଧାତୁରୁ ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ କୁହାଯାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ 'ପ୍ରବେଶ କରିବା'। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମହାତ୍ମା ବାମନଙ୍କର ଏକତା, ବିଭିନ୍ନତା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ଅଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ବୁଦ୍ଧି, ଶିକ୍ଷା ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମାନ, ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦୟାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତି, ସୌନ୍ଦର୍ୟ କିମ୍ବା ପ୍ରଭାବରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିତ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏହିପରି, ବିଷ୍ଣୁ ଅଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କହାଯାଏ; କିଛି ଲୋକ ଏହିପରି ଚାହାନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିତ। ଏହିପରି ବିବାଦ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଦେଖିଯିବାକୁ କୁହାଯାଏ: ମନ ଓ ଚେତନାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦୟାରେ ସେମାନେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏକ ମହାପ୍ରଭୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅନେକ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏହିପରି ଅନେକ ହେଇ, ପୁନଃ ଏକ ହୋଇଯାନ୍ତି। ତେଣୁ, ମନ ଓ ଶକ୍ତିର ବିଭାଜନରୁ, ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଚଳ ଓ ଅଚଳ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏଠାରେ ବସିଥାନ୍ତି, ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପ ଶେଷ ହେଲାବେଳେ, ରୁଦ୍ର ଜୀବମାନେକୁ ଉପସାରଣ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି, ଯୋଗମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ଅଧିକାର ନଥିବା ଲୋକମାନେକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରଭୁତାର ଶକ୍ତିରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଅଧିକାରୀ ନଥିବା ଲୋକମାନେକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଦୋଷର ବ୍ୟାପ୍ତିରେ କୌଣସି ନ୍ୟାୟ ନାହିଁ। ଯେମାନେ ଜୀବମାନଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ; ଉଦାସୀନ ଲୋକ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଯେମାନେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମର୍ଥ; ତିନି ବେଦ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଅଧ୍ୟାପକ। ଏହିପରି, ଦୃଢ ଶିକ୍ଷା ଓ ଲୋକଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଚାରିଟି କାରଣରୁ, ଜଣେ ନିଜର ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିନାହିଁ। ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ ସମୟର ଅନ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅର୍ଥ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନୁକୂଳତା ନଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିନାହିଁ। ମତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ମତ ତତ୍ତ୍ୱ, ସେ ହେଉଛି ତତ୍ତ୍ୱ; ଯେଉଁ ଗୁଣ, ସେ ହେଉଛି ଗୁଣ। କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାର କର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ଜନ୍ମରେ ମହାନ, ଏହି ଚାରି କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ବର୍ଣ୍ନନା କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଶକ୍ତିହୀନ ଓ କ୍ରୋଧିତ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଜାଣିଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯୋଗପ୍ରଭୁ ବିଷୟରେ ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକ ଦିଆଯାଇଛି। ଯୋଗଶକ୍ତି ଅର୍ଜନ କରି, ଜଣେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ହଜାର ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ, ସେମାନେ ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପଦାନ ଅର୍ଜନ କରିପାରିବେ, ଏବଂ ତିବ୍ର ତପସ୍ୟା କରି ସମସ୍ତକୁ ଉପସାରଣ କରିପାରିବେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ଗୁଣ ଭଳି। ଏଠାରେ ନଇମିଷ ଆଶ୍ରମର ତପସ୍ୱୀମାନେ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ସାତ ଦେବତା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ଆମେ ସମସ୍ତ କଥା ଜଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ସୁତ ରୋମହର୍ଷଣ, ବ୍ରହ୍ମ ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିନୟୀ, ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରସାର ପାଇଁ; ଏଠାରେ ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଦର୍ଶ, ପୂର୍ଣ୍ଣମାସ, ବୃହତ୍, ରଥାନ୍ତର; ଅକୁତି ପ୍ରଥମ, ତାପରେ ଅକୁତି ନିଜେ; ବିତ୍ତି, ସୁବିତ୍ତି, ଅକୁତି, କୁତି; ତାପରେ ଅଧିଷ୍ଠା ଓ ଅଧିତି; ବିଜ୍ଞାତି, ବିଜ୍ଞାତା, ସେହି ଦ୍ୱାଦଶ ମନୁମାନେ। ଦ୍ୱାଦଶ ପୁଅମାନେ ଜଣାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଏବଂ ଏକ ମାସରେ ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେବା; ସେମାନେକୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉ।" ପତ୍ନୀ ଓ ଗୃହଯଜ୍ଞର ସଂଯୋଗରେ ସେ ଭୁଲ କରି ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଏହି କଥା କହି ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ ସେମାନେ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କଥା ସ୍ୱୀକାର କଲେନାହିଁ; ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟର ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ବକ୍ତବ୍ୟ, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଜନ୍ମିତ। ଯେଉଁମାନେ ରହିଲେ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୋଷ ଦେଖି, ଫଳ ମିଶ୍ରିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି। ଜନ୍ମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି, ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଅସଂଗୀ ହେଲେ; ସଦା ଚାହିଁ, ଦୋଷ ଦେଖି ବିରକ୍ତ ହେଲେ। ଧନ, ଧର୍ମ ଓ କାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ଶକ୍ତିକୁ ନିୟମିତ କଲେ।