ଏହି ସଂସାରରେ ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଶେଷରେ ଗ୍ରସଣ କରନ୍ତି, ସେଇ ଏକତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଏକ ଭାବରେ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ରୁଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଲୋକପାଳ, ଋଷିମାନେ ଏବଂ ଦାନବମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଏକ ଦେବତା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତର ଏବଂ କଳ୍ପରେ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ରୂପ ପୁନର୍ବାର ଆସିଥାଏ। ତାଙ୍କର ତେଜ, ବିଭୂତି, ବୁଦ୍ଧି, ଶିକ୍ଷା ଓ ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସମାନ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରଜୋ ଗୁଣରୁ ମାରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତମୋ ଗୁଣରୁ କାଳ ନାମକ ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ବଳିଦାନ ସମୟରେ ପୁରୁଷ ଭାଗରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ତିନି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ରୂପ ତାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପୁନଃ କାଳ ଭାବେ ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନାଶ କରନ୍ତି। ଏକ କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ସପ୍ତ କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଧ୍ୱଂସକାରୀ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବେ ତିନି ଲୋକକୁ ଦହିଦେଇଥାଏ। ନାମ ଓ ରୂପର ବିପର୍ୟୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ହୁଏ। ପୌରୁଷୀ ନାମକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଅଧିକତମ ରୂପରୁ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ତାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସନ୍ତାନ ଆକୂତିରେ, ସେଇ ମହାଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୁନଃ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସେଇ ଦେବ ତୁଷିତାରେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବତନ ତୁଷିତମାନଙ୍କ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ତୁଷିତ ଭାବେ ପରିଚିତ, ବଶବର୍ତ୍ତିନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପୁନଃ ହରି ବଶବର୍ତ୍ତିନ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସତ୍ୟା ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ସତ୍ୟ ଭାବେ, ସତ୍ୟମାନଙ୍କ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟଙ୍କ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ହରିମାନଙ୍କ ସହିତ ହରି ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଚାରିଷ୍ଣବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ହରି ଦେବ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବୈକୁଣ୍ଠ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଆଭୂତରଜସମାନଙ୍କ ସହିତ ବୈକୁଣ୍ଠ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ଦେବ ବୈକୁଣ୍ଠ ଭାବେ ହେଲେ। ଧର୍ମ, ନାରାୟଣ ଓ ସାଧ୍ୟ, ସାଧ୍ୟମାନ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏହି ସାଧ୍ୟ ନାରାୟଣ ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଆସିଥିଲେ। ମାରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଆଦିତି ମାଁ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ତିନି ପଦରେ ତିନି ଲୋକ ଜୟ କଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଲେ। ଏହିପରି ସାତଟି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ତାଙ୍କ ସପ୍ତ ରୂପରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ବାମନ ଭାବେ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି; ଏହିପାଇଁ ସେ ନାମ 'ବିଷ୍ଣୁ'—ଅର୍ଥାତ୍ 'ବିଶ୍' ଧାତୁରୁ, ଯାହାର ଅର୍ଥ 'ପ୍ରବେଶ କରିବା'। ଏପରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମହାତ୍ମା ବାମନଙ୍କ ଏକତ୍ୱ, ପୃଥକ୍ତ୍ୱ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ତେଜ, ବୁଦ୍ଧି, ଶିକ୍ଷା ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମାନ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଶକ୍ତି, ରୂପ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ତାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣିବା। ଏପରି ସେ ଅଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; କେହି ଏହିପରି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ସେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ଏପରି ବିବାଦ ଚାଲିଥିଲେ, ଦେଖାଯାଏ ଯେ ମନ ଓ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସେମାନେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଏକ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅନେକ ଭାବେ ହୁଅନ୍ତି; ପୁନଃ ସେଇ ଅନେକ ଥିଲେ ଏକ ହୁଅନ୍ତି। ଏଭଳି ମନ ଓ ଶକ୍ତିର ବିଭାଜନରୁ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଏଠାରେ ବିରାଜିଥାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପ ଶେଷରେ, ରୁଦ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉପସଂହାର କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱାମୀ ନୁହଁନ୍ତି ସେମାନେ ଯୋଗମାୟା ଶକ୍ତିରେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଆତ୍ମୀୟ ଶକ୍ତିରେ ଚଳନ କରି, ଅନ୍ୟମାନେ ମୋହିତ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଦୋଷର ବ୍ୟାପ୍ତିରେ କୌଣସି ଉଚିତ୍ ଅନୁଚିତ୍ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନାହିଁ ବୋଲି ନିଷ୍ଠୁରତା କରନ୍ତି ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ; ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ପେକ୍ଷ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ନିରାସକ୍ତ; ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରମାଣ କରନ୍ତି ସେମାନେ କ୍ଷମତାଶାଳୀ। ତିନି ଟି ବେଦ ଏହି ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିଥିବାମାନେ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷକ। ପୂର୍ବରୁ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଲୋକିକ ଶିକ୍ଷା, ଏହି ଚାରି କାରଣରୁ, ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରି ନାହାନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଲଗାଯାଇଥିଲା, ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅସ୍ୱୀକୃତି ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ଦୃଷ୍ଟିଗତ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଟି ଦ୍ରବ୍ୟ ତାହା ଦ୍ରବ୍ୟ; ଗୁଣ ତାହା ଗୁଣ। କର୍ତ୍ତା ଓ ଚିନ୍ତାକର୍ତ୍ତା, ଜନ୍ମରେ ମହାନ୍, ଏହି ଚାରି କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଯିଏ ଶକ୍ତିହୀନ ଓ କ୍ରୁଧ୍ଧ, ସେ ଦେବତାମାନେ ଭିନ୍ନଭାବେ ଜାଣିଥାଏ। ଏଠାରେ ଯୋଗେଶ୍ୱର ବିଷୟରେ ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଉଛି। ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଅର୍ଜନ କରି, ଜଣେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ରୂପ ତିଆରି କରିପାରିବେ, ଏବଂ ସେମାନ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ, ଏବଂ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରି ସମସ୍ତ କୁ ନିବାରଣ କରିପାରିବେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଗୁଣ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ତପସ୍ବୀମାନେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଏହି ସପ୍ତ ଦେବତା କିପରି ଏଠାରେ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ଏହା ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହ, ରୋମହର୍ଷଣ। ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ସୂତ ମୁନି, ନମ୍ର ଭାବେ, ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।