ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। କିଏ କହେ — “ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏହି ନୁହେଁ,” ଏଭଳି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ଧାରଣ କରନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କାରଣ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ କହନ୍ତି। କିଛି ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ। ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ମନେ, ଏହି ଲୋକମାନେ ସୁଖ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ, ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ କ୍ରିୟାର ଫଳକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂଳ କାରଣକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବରେ ଦେବତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଏକ ଦେବତାକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ; କେଉଁଠି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ। ଏବଂ ଯିଏ ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ 'ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଦେବତାମାନେ କିଏ ଅଟୁଟ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଦ୍ୱେଷକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଭାବେ ସ୍ୱାଧିନ ଭାବରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସେ ଏକାତ୍ମା ହୋଇ, ତିନି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି; ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରେ ଲୋକମାନେ ଭିନ୍ନତାରେ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ବିଚାର କରନ୍ତି, ରୂପରେ ଆସକ୍ତ ଓ ବିମୂଢ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି — “ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏହି ନୁହେଁ।” ଏମାନେ ଯାତୁଧାନ ଓ ପିଶାଚମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଗୁଣମାତ୍ର ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ ହୋଇଥାନ୍ତି; ଯିଏ ଏକ ଦେବତାକୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମୟରେ ସେ ତିନି ଜଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥାଏ। ଏହିପରି, ଏହି ତିନି ଦେବତା ସତତାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏହିଭଳି ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତାର ଗଣନା ଆସେ ଓ ଯାଏ; ଏଠାରେ କିଏ ଏକତା କିମ୍ବା ବହୁତ୍ୱକୁ ଜାଣିପାରିବେ? କାରଣ ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଏହି ଗୁଣମାନ୍ୟତାର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ସେ ଏକ ବୋଲି ଡାକାଯାନ୍ତି। ରୁଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଲୋକପାଳ, ଋଷିମାନେ, ଓ ଦାନବମାନେ—ଦ୍ୱିଜମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ନାରାୟଣ ସେଇ ଏକ ଦେବତା, ଯିଏ ବହୁ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ରୂପ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ କଳ୍ପରେ ପୁନି ପୁନି ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୁଏ। ତାଙ୍କର ତେଜ, କୀର୍ତ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ଶିକ୍ଷା ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସେଇ ଦେବତା ସମାନ ହୋଇ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ରଜୋ ଗୁଣରୁ ମାରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପ ବ୍ରହ୍ମାଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତମୋ ଗୁଣରୁ କାଳ, ଯାହାକୁ ରୁଦ୍ର କୁହାଯାଏ, ସେ ତାଙ୍କର ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ବିଷ୍ଣୁ ପୁରୁଷ ଅଂଶରୁ ଯଜ୍ଞରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତିନି କାଳରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ରୂପ ତାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ପୁନି କାଳ ହୋଇ, ରୁଦ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ନାଶ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପର ଶେଷ ଆସେ, ସପ୍ତରଶିମାନେ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନାଶକାରୀ ଆଦିତ୍ୟ ହୋଇ, ତିନି ଲୋକକୁ ଦହନ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ଓ ରୂପର ଉଲଟାଉପଟା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି; ଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କର ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯେଉଁ ପୌରୁଷୀ ରୂପ ଅଧିକ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣମୟ, ତାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ସେ ଏଠାରେ ସ୍ୱାୟଂଭୂବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସନ୍ତାନ ଆକୂତିରେ, ମହାଦେବ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ପୁନି, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତର ଆସିଲେ, ସେ ଦେବତା ପୂର୍ବ ତୁଷିତମାନେ ସହିତ ତୁଷିତାରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଉତ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ସେ ତୁଷିତ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, ବଶବର୍ତ୍ତିନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପୁନି, ହରି ବଶବର୍ତ୍ତିନ ଭାବେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସତ୍ୟା ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେ ସତ୍ୟ ଭାବେ, ସତ୍ୟମାନେ ସହିତ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ତାମସ ମନ୍ୱନ୍ତର ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ହରିମାନେ ସହିତ, ହରି ନିଜେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଚାରିଷ୍ଣବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ହରି ଦେବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଆଭୂତରଜସମାନେ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତର ଆସିଲେ, ସେ ଦେବତା ପୁନି ବୈକୁଣ୍ଠ ହେଲେ। ଧର୍ମ, ନାରାୟଣ ଓ ସାଧ୍ୟ, ସାଧ୍ୟମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ସହିତ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ; ଏହି ସାଧ୍ୟ ନାରାୟଣ, ଭାଇବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଆସିଲେ। ମାରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପଠାରୁ, ବିଷ୍ଣୁ ଅଦିତିରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବିଷ୍ଣୁ, ତିନି ପଦରେ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି, ତିନି ଲୋକ ଜୟ କଲେ। ସେ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେକୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ; ଏହିଭଳି, ସେମାନଙ୍କର ସାତଟି ରୂପ ପୂର୍ବ ସାତଟି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଲେ। ଏହିପରି, ବାମନ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି; ତେଣୁ, 'ବିଶ୍' ଧାତୁ ଅର୍ଥରୁ ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏଭଳି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମହାତ୍ମା ବାମନଙ୍କ ଏକତା, ବିଭିନ୍ନତା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ତେଜ, ବୁଦ୍ଧି, ଶିକ୍ଷା ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମାନ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଶକ୍ତି, ସୌନ୍ଦର୍ୟ କିମ୍ବା ପ୍ରଭାବରେ ଯୁକ୍ତ, ତାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଅଂଶ ଭାବେ ଜାଣ। ଏଭଳି ସେ ଅଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; କିଛି ଲୋକ ଏଭଳି ଚାହାନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ କହନ୍ତି ସେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ଏହିପରି ତର୍କ ହେଉଛି, ଏମାନେ ଦେଖି, କୁହାଯାଏ—ମନ ଓ ଚେତନାରେ ଭିନ୍ନତା ନଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ହୁଅନ୍ତି। ଏକ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବହୁ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏବଂ ବହୁ ହୋଇ ଆଉଥରେ ଏକ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ମନ ଓ ଶକ୍ତିର ବିଭାଗରୁ, ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି।