ଏକ ମେଘ ଯେପରି ଏକାଟିଏ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଓ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସେଇ ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଅନେକ ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି। ରୂପଗୁଡ଼ିକର ଲୟ ହେବା ସହିତ ସେ ଏକ, ଦୁଇଟି ଓ ତିନିଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ତକୃତ (କାଳ) ଓ ପୁରୁଷ—ଏହି ତିନିଟି ରୂପରେ। ଏହି ତିନି ରୂପକୁ ସ୍ୱୟଂଭୂର ଦେହ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ବ୍ରାହ୍ମୀ, ପୌରୁଷୀ ଓ ଅନ୍ତକାରୀ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ରଜୋଗୁଣୀ ଦେହ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ତମୋଗୁଣୀ, ଯାହାକୁ କାଳ ବୋଲାଯାଏ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସଂହାରକ; ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ, ପୌରୁଷୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ଦୟାଦାତା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ରଜସ ଭାଗରୁ ମାରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା; ତମସ ଭାଗରୁ, ଅନ୍ତକୃତ ଭାଗରୁ ଭବଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। ସତ୍ତ୍ୱ ଭାଗରୁ, ପୌରୁଷୀ ଯେଉଁଥିରେ ଶୋଚିଷ୍ଣୁ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଏହି ତିନି ଦେହ ତିନି ଲୋକରେ ସ୍ମରଣ ହୁଏ। କାଳ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଆଣିଥାଏ—ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ପୁନର୍ବାର ସଂହାର କରନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂଭୂ କାଳ ଏକାଟିଏ ହୋଇ ତିନି ଗୁଣରୁ ତିନି ରୂପ ନେଇ, ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଦେହକୁ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ, ରୌଦ୍ରୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଏହି ଏକାଟିଏ ଦେହକୁ ବେଦ, ପୁରାତନ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ବୀରମାନେ, ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିବା ଋଷିମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଲଗା ଅଛନ୍ତି; କିଏ ସେହି ପରମ, କିଏ ନୁହେଁ—ଏପରି ମତଭେଦ ଅଛି। କେହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କାରଣ ଭାବେ କହନ୍ତି, କେହି ପ୍ରଜାପତିକୁ; କେହି ଶିବଙ୍କୁ ପରମ, କେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ; ଅଜ୍ଞାନରେ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନ ତାନ୍ହାରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ, ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ ଫଳକୁ ଭଲରେ ବିଚାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ କାରଣକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଭାବେ ଦେବତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏମାନଙ୍କୁ ଯେଉଁଠାରେ ନିନ୍ଦା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଶଂସା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା। ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ। ଦେବତାଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ମନେ ଦ୍ୱେଷ କରିବାକୁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ, ସ୍ୱାଧିକାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସେ, ଏକାଟିଏ ଆତ୍ମା ହୋଇ, ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି; ଏହି ତିନି ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟରେ ଲୋକମାନେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି। ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ବିଚାର କରି, ଆକୃତିରେ ଆସକ୍ତ ଓ ମୁହଁଳା, ଏମାନେ ଏହି ଉପରେ ମତ ଦେଇଥାନ୍ତି—‘ଏହି ପରମ, ଏହି ନୁହେଁ’। ଏମାନେ ଯାତୁଧାନ ଓ ପିଶାଚ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଏଠି ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବିରାଜିତ। ଗୁଣର ଦେହ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ମୋହିତ କରି, ଯେଉଁଠାରେ ଏକଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାସାଥି ପୂଜା କରାଯାଏ। ଏହିପରି ତିନି ଦେବତା ସତତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତାର ଗଣନା ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ; ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଏକତା କିମ୍ବା ବହୁତ୍ବ ଜାଣିପାରିବେ? ସେ, ଏକାଟିଏ ଗୁଣର ଏକତାରୁ, ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରିଥିବାରୁ, ଏକ ଭାବରେ ଉପାଧି ପାଇଛନ୍ତି। ରୁଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଲୋକପାଳ, ଋଷିମାନେ, ଦାନବମାନେ—ଦ୍ୱିଜମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ନାରାୟଣ ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ଏକ ଦେବତା, ଯିଏ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ରୂପ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ କଳ୍ପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଘୁରି ଆସନ୍ତି। ତାଙ୍କର ତେଜ, କୀର୍ତ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ଶିକ୍ଷା ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମାନ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ରଜସ ଭାଗରୁ ମାରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପ, ତମସ ଭାଗରୁ କାଳ ଯାହାକୁ ରୁଦ୍ର କୁହାଯାଏ, ସତ୍ତ୍ୱ ଭାଗରୁ ବିଷ୍ଣୁ ବଳିଦାନରେ ପୁରୁଷ ଭାଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତିନି କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ରୂପ ତାଙ୍କର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ପୁନଃ କାଳ ଭାବେ ରୁଦ୍ର ସଂହାର କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପ ଶେଷ ଆସେ, ସପ୍ତରଶି ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନାଶକ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବେ ତିନି ଲୋକକୁ ଦହି ଦିଏ। ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ଓ ରୂପର ଉଲ୍ଟାଘଟା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି; ସେଇ ଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୌରୁଷୀ ରୂପ, ଯାହା ସତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରଚୁର, ତାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସନ୍ତାନ ଆକୂତିରେ ମହାଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୁନଃ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲେ, ସେଇ ଭଗବାନ୍ ତୁଷିତାରେ ତୁଷିତମାନଙ୍କ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ସେ ତୁଷିତ ଭାବେ ବଶବର୍ତିନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପୁନଃ ହରି ବଶବର୍ତିନ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସତ୍ୟା ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ସତ୍ୟ ଭାବେ, ସତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ; ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାରେ ହରିମାନଙ୍କ ସହିତ, ହରି ନିଜେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଚାରିଷ୍ଣବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ, ହରି ଦେବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଆଭୂତରଜସମାନଙ୍କ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେଇ ଭଗବାନ୍ ବୈକୁଣ୍ଠ ଭାବେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଧର୍ମ, ନାରାୟଣ, ସାଧ୍ୟ, ସାଧ୍ୟମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏହି ସାଧ୍ୟ ନାରାୟଣ ଭାବେ ଭଗବାନ୍ ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ମାରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପରୁ, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦିତିରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବିଷ୍ଣୁ, ତିନି ପଦେ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ବିଜୟ କଲେ। ସେ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପୁନଃ ଦେଇଦେଲେ; ଏହିପରି ତାଙ୍କର ସାତଟି ରୂପ ପୂର୍ବ ସାତଟି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ହୋଇଯାଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ। ଏହିପରି, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ବିଶ୍ନୁ ସାର୍ବଭୌମ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି; ଏହିପରି ସେ ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ, କାରଣ ‘ବିଶ୍’ ଧାତୁ ଅର୍ଥ ‘ପ୍ରବେଶ କରିବା’।