ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହି ତିନି ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭିନ୍ନତାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ଗୁଣବୃଦ୍ଧି ଓ ଦୟା-ବନ୍ଧନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଏବେ ଏହି ତିନି ରୂପର କ୍ରିୟା, ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଓ ଗୁଣବୃଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ଯଥାଶକ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ । ଏହି ତିନି ରୂପରେ, ରଜସିକ ଦେହ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସତ୍ତ୍ୱିକ ଦେହ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ, ଓ ତମସିକ ଦେହ ସମୟ ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନାଶ କରେ । ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ରଜସ ରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ନାମକ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଭାଗ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ । ତମସ ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସମୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ରୂପୀ ରଜସିକ ଭାଗ ପ୍ରତ୍ୟାହୃତ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍କର୍ଷ ପାଏ, ପୁରୁଷ ଭଗବାନ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ତେବେ ସମୟ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହିପରି ତିନି ଲୋକରେ ସେ ନିଜ ରୂପ, ନାମ ଓ କ୍ରିୟାକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୟା ଓ ନିଗ୍ରହ ଦେଇ ବିହରଣ କରନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମା ଥିଲେ ଏକ ବିଶେଷ ଅନ୍ତରାଳ ରହେ, ଏବଂ ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମା ହେଲେ, ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ଏଠାରେ ଏକ ରତ୍ନ ଯେପରି ତାହାର ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଆଧାର ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ, ସେପରି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବରେ ସ୍ୱୟଂଭୂର ରଂଗ ଓ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ଏକତ୍ୱ ଓ ବିଭିନ୍ନତାରେ । ଏକ ମେଘ ଯେପରି ଏକ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ରୂପ ଓ ରଂଗ ଦ୍ୱାରା ବହୁ ଦେଖାଏ, ଏହି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ସେପରି ଦେଖାଏ । ସେ ଏକ, ଦ୍ୱିତୀୟ, ତୃତୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତିନି ରୂପ—ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ତକୃତ (କାଳ), ପୁରୁଷ । ଏହି ତିନି ଦେହ—ବ୍ରାହ୍ମୀ, ପୌରୁଷୀ, ଅନ୍ତକାରୀ—ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦେହ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ । ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ରଜସିକ ଦେହ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତମସିକ (କାଳ) ଭାଗ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଶକ, ଓ ସତ୍ତ୍ୱିକ (ପୌରୁଷୀ) ଭାଗ ଦୟାଦାନକାରୀ । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରଜସିକ ଭାଗରୁ ମରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତମସିକ ଅନ୍ତକୃତ ଭାଗରୁ ଭବ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସତ୍ତ୍ୱିକ ପୌରୁଷୀ ଭାଗ ଶୋଚିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପରିଚିତ । ଏହି ତିନି ଦେହ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ । କାଳ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଆଣେ—ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପାଳନ, ଓ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ନାଶ କରନ୍ତି । ସ୍ୱୟଂଭୂ କାଳ ଏକ ହୋଇ ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ତିନି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରନ୍ତି । ଏହିପରି, ପ୍ରଜାପତ୍ୟ, ରୌଦ୍ରୀ, ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ—ଏହି ତିନି ଦେହ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏହି ଏକ ଦେହକୁ ବେଦ, ପୁରାତନ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଅନୁସରଣକାରୀ, ଏକତ୍ୱ ଓ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖିବା ଲୋକ, ଓ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ୟା ସାଧୁମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି । ଏହି ଏକତ୍ୱ ଓ ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟରେ ଜୀବମାନେ ଅଲଗା ଅଛନ୍ତି; କିଏ ଏହିଠାରେ ପରମ, କିଏ ନୁହେଁ—ଏହି ଭାବରେ ମତଭେଦ ରହିଛି । କିଛି ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କାରଣ ମାନନ୍ତି, କିଛି ପ୍ରଜାପତିକୁ, କିଛି ଶିବଙ୍କୁ ପରମ ମାନନ୍ତି, କିଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ; ଅବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସଂସାର ରସରେ ବନ୍ଧି ଯାଆନ୍ତି । ଯେଉଁଠାରେ ତତ୍ତ୍ୱ, ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ ପ୍ରଭାବକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବିଚାର କରାଯାଏ, ସେଠି କାରଣ ସ୍ମରିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଜଣକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ; ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ; ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ । ଦେବତାଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ସଦା ଦ୍ୱେଷ ରହିତ ହେବା ଉଚିତ; ସ୍ୱାଧୀନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜାଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ସେ ଏକ ଆତ୍ମା, ତିନି ଭାଗ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି; ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରେ ଲୋକେ ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ୍ତି । ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୂପରେ ଆସକ୍ତ ଓ ମୁହଁ ହୋଇ, ଏହି ଭିନ୍ନ ମତ ଅନୁସାରେ କହନ୍ତି—'ଏହି ପରମ, ଏହି ନୁହେଁ' । ସେମାନେ ଯତୁଧାନ ଓ ପିଶାଚ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଏକତ୍ୱ ଓ ବିଭିନ୍ନତାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବିହରଣ କରନ୍ତି । ଗୁଣମୟ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ମୋହିତ କରି, ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଏକଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେ ସମୟରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି । ଏହିପରି ଏହି ତିନି ଦେବତା ଚିରନ୍ତନ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏକତ୍ୱ ଓ ବିଭିନ୍ନତାର ଗଣନା ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ; କିଏ ଏହାର ଏକତ୍ୱ କିମ୍ବା ବହୁତ୍ୱ ଜାଣିପାରିବେ? ସେ ଗୁଣର ଏକତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ଓ ନାଶ କରନ୍ତି, ଏହିକାରଣେ ସେ ଏକ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ । ରୁଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଲୋକପାଳ, ଋଷିମାନେ, ଦାନବମାନେ—ଦ୍ୱିଜମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ନାରାୟଣ ଏହି ଏକ ଦେବତା, ଯିଏ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ରୂପ ପ୍ରତିଟି ମନ୍ବନ୍ତର ଓ କଳ୍ପରେ ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ତାଙ୍କର ତେଜ, କୀର୍ତ୍ତି, ବିଦ୍ୟା, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସମାନ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରଜସ ଭାଗରୁ ମରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପ, ତମସ ଭାଗରୁ କାଳ ଯେଉଁ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ, ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାଗରୁ ବିଷ୍ଣୁ, ପୁରୁଷ ଭାଗରୁ ବଳିଦାନରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । ତିନି ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ରୂପ ତାଙ୍କର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; କାଳ ପୁନଃ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ଜୀବମାନେ ନାଶ କରନ୍ତି । କଳ୍ପାନ୍ତେ ଯେତେବେଳେ ସପ୍ତରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନାଶକ ଆଦିତ୍ୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତିନି ଲୋକକୁ ଦହିଦେଇଥାଏ । ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ଓ ରୂପର ବିପର୍ୟୟ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ହୁଏ । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାଗର ପୌରୁଷୀ ରୂପ, ଯାହା ସତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରଚୁର, ସେଠାରୁ ଏଠାରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସନ୍ତାନ ଆକୂତିରେ ମହାଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ପୁନଃ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲେ, ସେଇ ଦେବ ତୁଷିତାରେ ପୂର୍ବତନ ତୁଷିତମାନଙ୍କ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ ।