ଏଠାରେ, ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକୋଟି ସୋଳଟି ସନ୍ତାନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଜଣ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ନାମରେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନେ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇଥିଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଦେବର୍ଷି କୃଶଶ୍ୱଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ମିଳି ହଜାର ଯୁଗ ପରେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏବଂ ମନରେ ଜନ୍ମିଥିବା ତିରିଶିଟି ଦେବତା, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ। ଏଠି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ସେପରି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି। ସାଧ୍ୟ, ବସୁ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ରୁଦ୍ର, ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ, ଶକ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିଠାରେ, କିଛି ଜିଜ୍ଞାସୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ପ୍ରଜାପତି, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାତ୍ମା ଭବ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସ୍ରେଷ୍ଠ? କିଏ କାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିଏ କାହାରେ ବସିଥାଏ, କିଏ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କିଏ ମଝିରେ, କିଏ ଅଧମ? କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏ ଅଧୀନ, ଏବଂ କିଏ ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିରେ ବଡ଼? ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ଏକ ଦ୍ରୁତ ସ୍ମୃତି ଅନୁଯାୟୀ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସ୍ପର ଭିନ୍ନତାର ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ରୂପ ରଜସିକ, ତମସିକ ଓ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ତିନୋଟି ଭିନ୍ନତା ସ୍ପଷ୍ଟ କହିପାରିବା ଯାଏଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଗୁଣର ବୃଦ୍ଧି ଓ କୃପା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ତଥାପି, ମୁଁ ଏହି ତିନୋଟି ରୂପର କାର୍ଯ୍ୟ, ନିବୃତ୍ତି ଓ ଗୁଣବୃଦ୍ଧି ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ରଜସିକ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଜଣେ, ସତ୍ତ୍ୱିକ, ସମୁଦ୍ରର ଆକାରରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ତମସିକ ରୂପ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ୱର କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ରଜସରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଭାଗ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ତମସର ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା କାଳ ଶକ୍ତି ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ରଜସିକ ବ୍ରହ୍ମା ତାହାଠାରୁ ଅପସାରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱର ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ କାଳ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଲୁପ୍ତ ହୁଏ। କ୍ରମେ, ତାଙ୍କର ରୂପ, ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଲୟ ହୁଏ, ସେ ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୃପା ଓ ନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ବିଦ୍ୟମାନ ଥିବାବେଳେ ଏକ ଅନ୍ତରାଳ ଘଟେ; ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମା ହୁଅନ୍ତି, ସେ ସମୟରେ ସେ ମାତ୍ର ପୁରୁଷ ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ରତ୍ନର ଭଳି, ଯେଉଁଠି ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ, ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଆଧାର ଉପରେ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି, ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଏକତା କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନତାରେ, ଏହି ବିବେଚନା ହୁଏ। ଏକ ମେଘ ଯେପରି ଏକା ହୋଇ ବହୁ ରୂପ ଓ ରଙ୍ଗରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ସେ ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ତକୃତ (ସମାପ୍ତିକାରୀ), ଓ ପୁରୁଷ—ଏହି ତିନି ରୂପରେ। ଏହି ତିନି ରୂପକୁ ବ୍ରହ୍ମୀ, ପୌରୁଷୀ, ଅନ୍ତକାରୀ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ରଜସିକ ଦେହ ସମସ୍ତ ଜୀବର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ତମସିକ, କାଳ ନାମରେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିନାଶ କରନ୍ତି; ସତ୍ତ୍ୱିକ, ପୌରୁଷୀ ଭାବରେ, କୃପାଦାତା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରଜସିକ ଭାଗରୁ ମରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ତମସିକ, ଅନ୍ତକୃତ ଭାଗରୁ, ଭବଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। ସତ୍ତ୍ୱିକ, ପୌରୁଷୀ ଭାଗକୁ ଶୋଚିଷ୍ଣୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ତିନି ଦେହ ତିନି ଲୋକରେ ସ୍ମରଣୀୟ। ପ୍ରକୃତିର କାଳ ବିଭିନ୍ନ କାମ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଆଣେ: ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ସ୍ଥିତି, ଓ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ପୁନଃ ସମ୍ହାର। ସ୍ୱୟଂଭୂ କାଳ ଏକ ହୋଇ ତିନି ଗୁଣରୁ ତିନି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ନିବୃତ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଏହି ତିନି ଦେହ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ, ରୌଦ୍ରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଏକ ଦେହକୁ ବେଦ, ପୁରାତନ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ବୀରମାନେ, ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଦେଖିଥିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ଜାଣିଥିବା ଋଷିମାନେ ପ୍ରମାଣ କରନ୍ତି। ଏଠି, ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟରେ, ଜୀବମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି; କିଏ କହେ—“ଏହିଏ ପରମ, ଏହି ନୁହେଁ”, ଏହିପରି ଭିନ୍ନ ମତ ରହିଛି। କିଏ ବ୍ରହ୍ମାକୁ କାରଣ କହନ୍ତି, କିଏ ପ୍ରଜାପତିକୁ; କିଏ ଶିବଙ୍କୁ ପରମ କହନ୍ତି, କିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ; ଅବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତ, ତାଙ୍କର ମନ ରାଗାଦି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା। ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ, କାଳ, ସ୍ଥାନ ଓ ଫଳକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ କାରଣକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଦେବତାମାନେ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଏକଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି; ଏକଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଏକ ପୁରୁଷକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ‘ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ଦ୍ୱେଷ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ; ସ୍ୱାମିତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପ୍ରଭୁକୁ ଜାଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସେ ଏକ ଆତ୍ମା ହୋଇ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି; ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରେ ଲୋକମାନେ ଭିନ୍ନତାରେ ଚଳନ୍ତି। ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ରୂପରେ ଆସକ୍ତ ଓ ମୂଢ଼ ହୋଇ, ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ କହନ୍ତି—“ଏହିଏ ପରମ, ଏହି ନୁହେଁ।” ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ଯାତୁଧାନ ଓ ପିଶାଚ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତାରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବସିଥାନ୍ତି।