ସୁନ, ମୁଁ ଏଠି ଏକ ଦିବ୍ୟ କଥା କହୁଛି, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟିର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣାମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି। ସୁମେଧା ନାମକ ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମେଧା, ମେଧାତିଥି, ସତ୍ୟମେଧା, ପୃଶ୍ରିମେଧା, ଅଲ୍ପମେଧା, ଭୂୟୋମେଧା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଥିଲେ। ଏହି ସମୁଦାୟରେ ଦୀପ୍ତିମେଧା, ଯଶୋମେଧା, ସ୍ଥିରମେଧା, ସର୍ବମେଧା, ଅଶ୍ୱମେଧା, ପ୍ରତିମେଧା, ମେଧାବାନ୍ ଏବଂ ମେଧାହର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରାଯାଏ। ସେହି ସମୟରେ ଏହି ସମୁଦାୟର ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ ବିଭୁ, ଯିଏ ବିରାଟ୍ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ। ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବେଦବାହୁ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ ଓ କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଯଜୁର୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହିରଣ୍ୟରୋମ ଆଙ୍ଗିରସ, ବେଦଶ୍ରୀ ଭାର୍ଗବ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱବାହୁ ବାସିଷ୍ଠ, ପର୍ଜନ୍ୟ ପୌଲହ, ଏବଂ ସତ୍ୟନେତ୍ର ଆତ୍ରେୟ ଥିଲେ—ଏହିମାନେ ରୈବତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଋଷିମାନେ। ଏହି ସମୟରେ କରିଷ୍ଣବ ନାମକ ପଞ୍ଚମ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ପବିତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତ୍ରୁହୀନ, ଧ୍ୱଜାଧାରୀ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ବଂଶରେ ଚାରି ଜଣ ମନୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ—ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଉତ୍ତମ, ତାମସ, ଓ ରୈବତ। ଷଷ୍ଠ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ଦେବମାନେ—ପ୍ରଥମଜ, ଅଜନ୍ମା, ପୃଥୁକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲେଖାମାନେ—ପଞ୍ଚ ଦେବଗଣ ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ଆସନ୍ତି। ଏହି ଦେବମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମାତୃମାନେଙ୍କ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଏମିତି ଏହି ଦେବମାନେ ଆଠ ଆଠ କରି ଗଣନା କରାଯାନ୍ତି—ଏହିମାନେ ଅତ୍ରିପୁତ୍ରଙ୍କ ନାତି, ଆରଣ୍ୟ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସନ୍ତାନ। ଏମିତି, ଏହି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ବସୁହୟ, ଅତିଥି, ପ୍ରିୟବତ, ଶ୍ରୋତା, ମନ୍ତା ଓ ସୁମନ୍ତା ଉଲ୍ଲେଖିତ ହେଲେ। ତାପରେ ଶ୍ୟେନଭଦ୍ର, ପଶ୍ୟ, ପଥ୍ୟନେତ୍ର, ମହାୟଶା, ସୁମନା, ସୁଵେତା, ରୈବତ, ସୁପ୍ରଚେତସ, ଦ୍ୟୁତି ଓ ମହାସତ୍ତ୍ୱ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଭବିଷ୍ୟତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୟ, ସୁଜୟ, ମନୋଦ୍ୟାନ, ସୁମତି, ସୁପରି, ବିଜ୍ଞାତ, ଅର୍ଥପତି ଥିଲେ। ପୃଥୁକ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଜିଷ୍ଟ, ଶାକ୍ୟନ, ବାନପୃଷ୍ଠ, ଶାଙ୍କର, ସତ୍ୟଧୃଷ୍ଣୁ, ବିଷ୍ଣୁ, ବିଜୟ ଓ ଅଜିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି। ଲେଖାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନୋଜବ, ପ୍ରଘାସ, ପ୍ରଚେତା, ଓ ମହାୟଶା ଉଲ୍ଲେଖିତ ହେଲେ। ତାପରେ ବାତ, ଧ୍ରୁବକ୍ଷିତି, ଅଦ୍ଭୁତ, ଅବନ ଓ ବୃହସ୍ପତି ଲେଖାମାନେ ଥିଲେ। ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନୋଜବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ହେଲେ। ଉନ୍ନତ, ଭାର୍ଗବ, ଓ ହବିଷ୍ମାନ୍ (ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପୁତ୍ର) ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଥିଲେ। ଏହି ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସୁଧାମା, କାଶ୍ୟପ, ବାସିଷ୍ଠ, ବିରଜ, ଅତିମାନ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ସହିଷ୍ଣୁ, ପୌଲହ, ମଧୁରା ଓ ତ୍ରେୟ ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ। ଏହି ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଉରୁ, ପୁରୁ, ଶତଦ୍ୟୁମ୍ନ, ତପସ୍ବୀ, ସତ୍ୟବାକ୍, କୃତି, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୁଦ, ଅତିରାତ୍ର, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏବଂ ଦଶମ ଅଭିମନ୍ୟୁ ଥିଲେ। ଏହିମାନେ ମନୁ ଓ ନାଦ୍ୱାଳୀଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଏବଂ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଏପରି ଭାବେ ବୃହତ୍ ବିବରଣୀ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବୃହତ୍ ପ୍ରାଣ ବୈବସ୍ୱତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଏବେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କେହି ଥିଲେ ତାହା କୁହିବାକୁ ଯାଉଛି। ସୂତ ମୁନି କହିଲେ—ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ, ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ବେନଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୃଥୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ ଦକ୍ଷ ଓ ପ୍ରାଚେତସ। ଅତ୍ରି ପ୍ରଜାପତି ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଦକ୍ଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ରାଜା ହେଲେ, ଏହି ଉତ୍ତାନପାଦକୁ ସ୍ୱାୟଂଭୁ ମନୁ ଏକ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅତ୍ରିଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଭବିଷ୍ୟତ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିବ, ସେଥିର ଶ୍ରେଣୀ ଓ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମୁଁ ଏହି ଦ୍ୱିଜମାନେଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି। ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କୁ ଚାରି ଝିଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ସୁନୃତା, ବିତ୍ତଭାବିନୀ, ଆଧିଧର୍ମା (ଯିଏ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମାତା) ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଧର୍ମା ପତ୍ନୀ ଥିଲେ, ଯାହାଠାରୁ ଶୁଚିସ୍ମିତା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କୁ ଧ୍ରୁବ, କୀର୍ତ୍ତିମନ୍ତ, ଅୟସ୍ମନ୍ତ, ଓ ବସୁ ଏହି ତିନି ପୁତ୍ର ଓ ଶୁଚିସ୍ମିତା, ମନସ୍ୱିନୀ ଏହି ଦୁଇ ଝିଅ ଥିଲେ। ସ୍ୱରା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏହିପରି ତିନି ପୁତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଧ୍ରୁବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ସେ ଦଶ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଧରି ଅନ୍ନ ଛାଡ଼ି ତପସ୍ୟା କଲେ, ମହାନ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଗି ଆଶା କଲେ। ପ୍ରଥମ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ସ୍ୱାୟଂଭୁବଙ୍କ ନାତି ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଅତି ମହାନ ଯଶ ଚାହିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ଦେଲେ, ଯାହା ଉଦୟ-ଅସ୍ତ ହେଉନାହିଁ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଖି ଦୈତ୍ୟ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଗୁରୁ ଉଶନାସ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଲେ—"ଆହା, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି! ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ! ତାଙ୍କର ହୋମ!" ସପ୍ତ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଅଟୁଟ କରି, ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଦିବାକାଶର ଅଧିପତି କଲେ। ଧ୍ରୁବଠାରୁ ପୁଷ୍ଟି ଓ ଭବ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏହିମାନେ ପୃଥିବୀର ଦେୟ। ପୁଷ୍ଟି କହିଲେ—"ମୋର ଛାୟା ହେଉ," ଏବଂ ଭବ ତାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହି ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ, ସେଠି ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଓ ଛାୟା ସହିତ ମହିଳା ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ। ଛାୟାରେ ପୁଷ୍ଟି ପଞ୍ଚ ଦୋଷରହିତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ପ୍ରାଚୀନଗର୍ଭ, ବୃଷକ, ବୃକ, ବୃକଳ, ଓ ଧୃତି। ପ୍ରାଚୀନଗର୍ଭଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଭୂବର୍ଚ୍ଚା ଏକ ରାଜା ଉଦାରଧିୟଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ। ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଶେଷରେ କେବଳ ଏକଥର ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏହିପରି ମନ୍ବନ୍ତର ପୂରଣ କରି, ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦବୀ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଉଦାରଧିୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଭଦ୍ରା ଦିବଞ୍ଜୟ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଦିବଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଵରାଙ୍ଗୀ ରିପୁ ଓ ରିପୁଞ୍ଜୟ ଦେଲେ। ରିପୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବୃହତୀ ଚାକ୍ଷୁଷ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ଦେଲେ।