ଏହିପରି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଅଛି, ରାଜନ୍। ଯେତେବେଳେ ବୈୱସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କର ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲା, ସେହି ସମୟରେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ ଆପସରେ ଆଲୋଚନା କଲେ। ସେମାନେ ଭାବିଲେ—"ଆମେ ଏହି ମହିମାମୟ ଅଦିତିଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ଯୋଗଶକ୍ତି ଓ ଅର୍ଧ ଚେତନା ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରିବା। ଚଳ, ଆମେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେବାକୁ ଯିବା; ଏହା ଆମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ହେବ। ଅଦିତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ ଆଦିତ୍ୟ ପଦବୀ ପାଇବେ।" ଏଭଳି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ଚକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କର ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସମସ୍ତେ ମରୀଚିଙ୍କ ପୁଅ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପୁଣି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଆଉଥରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ବୈୱସ୍ୱତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦିବ୍ୟ ନର ଓ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ଦେବତାମାନେ ନିମିତ୍ତେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏହି ଲୋକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରଜାପତି, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାତ୍ମା ଭବଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଘଟଣା ଘଟେ। ସେମାନେ ଶ୍ରବଣରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗୁଣଧାରୀ, ଅଣିମା ଆଦି ଏଠି ଆଠଟି ଶକ୍ତି ଥିବା କାରଣରୁ ଏହି ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରକାର ଏହି ସମ୍ସାରରେ ଯୋଗ ଓ ଆସକ୍ତିକୁ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ଜୟମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଦଳିତ ହେଲେ। ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେମାନେ ତୁଷିତ, ଉତ୍ତମରେ ସତ୍ୟ, ତାମସରେ ହରି, ଚାରିଷ୍ଣବରେ ବୈକୁଠ, ଚକ୍ଷୁଷରେ ସାଧ୍ୟ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ଆଦିତ୍ୟ ହେଲେ। ଏହି ଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ହେଲେ—ଧାତା, ଆର୍ୟମାନ, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଅଂଶ, ଭଗ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ୱାନ, ପୂଷା ଓ ପର୍ଜନ୍ୟ। ତାପରେ ଟ୍ୱଷ୍ଟା, ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ—ଏହିଠାରେ ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଓ ସବୁଠୁ ବଡ଼; ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ହେଲେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ସନ୍ତାନ। ସୁରଭି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କଠାରୁ ଏଗାରୋଟି ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ମହାଦେବଙ୍କ କୃପା ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ହେଲେ—ଅଙ୍ଗାରକ, ସର୍ପ, ନିରୃତି, ସଦସସ୍ପତି, ଅଜଏକପାଦ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକେତୁ, ଜ୍ୱର, ଭୁବନେଶ୍ୱର, ମୃତ୍ୟୁ ଓ କପାଳ। ଏହି ଏଗାରୋଟି ଦେବତା ରୁଦ୍ର ଭାବେ ତିନି ଲୋକର ନାଥ ହେଲେ। ସୁରଭି ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାପରେ ସୁରଭିଙ୍କୁ ଆଉ ଦୁଇଜଣ ଝିଅ ହେଲେ—ଏକ ରୋହିଣୀ, ଯିଏ ରୁଦ୍ର ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଓ ଅନ୍ୟ ଗାନ୍ଧାରୀ। ରୋହିଣୀଠାରୁ ଚାରିଜଣ ଝିଅ ହେଲେ—ସୁରୂପା, ହଂସକିଳା, ଭଦ୍ରା, କାମଦୁଘା। କାମଦୁଘାଠାରୁ ଆଉ ଦୁଇ ଝିଅ ହେଲେ—ସୁରୂପା ଓ ତନୟା। ହଂସକିଳାଠାରୁ ମୃଷିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଭଦ୍ରାଠାରୁ ବଜିନ୍ଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଗାନ୍ଧାର୍ବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଧନ୍ୟ। ତାପରେ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ଜନ୍ମ ନେଲା—ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଗତିର, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା, ଧଳା, କପିଲା ଓ ବର୍ଣ୍ଣିଷ୍ଠିତ ଘୋଡ଼ା, ହରିତ ଓ ଧଳା ହରିଣ, ଏହି ଗାନ୍ଧାର୍ବ ବଂଶର ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦେବତା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହେଲେ। ପୁଣି ସୁରଭିଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଭାସୁପ୍ରଭା ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଏକ ମହିମାମୟ, ମାଳା ଧାରଣ କରିଥିବା, ଚୂଡ଼ା ଥିବା, ଅମୃତ ନିବାସରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ସୁରଭିଙ୍କ ଦୟାରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପତାକା ହେଲେ। ଏପରି ଭାବରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ ରୁଦ୍ର ଓ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ। ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଓ ବସୁମାନେ ଧର୍ମର ସନ୍ତାନ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏଠି ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ ଜଣେ ଝିଅରୁ ଶୋଳ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏଠି ଚାରିଜଣଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ସ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଦେବର୍ଷି କୃଶଶ୍ୱଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ହଜାର ବର୍ଷର ଶେଷରେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏବଂ ମନସା ଜନ୍ମିତ ତିରିଶି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ। ଯେପରି ଏହି ଲୋକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି। ସାଧ୍ୟ, ବସୁ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ରୁଦ୍ର, ଓ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଶକ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ—ପ୍ରଜାପତି, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାତ୍ମା ଭବାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ କିଏ ଅଧିକ, କିଏ କିଏ ଅଧମ, କିଏ କିଏ ମଧ୍ୟମ? କିଏ କାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିଏ କାହାରେ ବସିଛନ୍ତି? କାହାର କାର୍ଯ୍ୟ, ଜନ୍ମ ଓ ଶକ୍ତିରେ କିଏ ପ୍ରଧାନ, କିଏ ଉପରି, କିଏ ନିମ୍ନ? ଏହି ବିଷୟରେ ଯାହା ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବିଭାଗ ଶୁଣ। ନିଜସ୍ୱ ଜନ୍ମାତ୍ମାଙ୍କର ରଜସ, ତମସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ରୂପ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହିମାନେ ଗୁଣର ବୃଦ୍ଧି ଓ ଦୟାର ବନ୍ଧନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବାରୁ, ସଠିକ ଭାବେ ତାଙ୍କର ଭେଦ କୁହିବା ଅସମ୍ଭବ। ମୁଁ ଯେପରି ପାରିବି, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ସଂହାର ଓ ଗୁଣବୃଦ୍ଧି କଥା ଖୋଲି କହିବି; ଶୁଣ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ରଜସିକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଗୋଟିଏ ସତ୍ତ୍ୱିକ, ସାଗର ସଦୃଶ ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଗୋଟିଏ ତମସିକ, ସମୟ ଆସିଲେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ୱର କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା, ରଜସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି, ସତ୍ତ୍ୱିକ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ତମସ ବଢ଼ି ଯାଏ, ସମୟ ଶକ୍ତି ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ରଜସିକ ବ୍ରହ୍ମା ଅଲଗା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ବଢ଼ିଯାଏ, ପୁରୁଷ ଭଗବାନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସମୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନାସ୍ତି। କ୍ରମେ କ୍ରମେ ତାଙ୍କର ରୂପ, ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେ ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୃପା ଓ ନିୟମ ଦେଇ ବସନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ତରାଳ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମା ହୁଅନ୍ତି, ସେ ପୁରୁଷ ମାତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି।