ଏକ ସମୟରେ ବିଶ୍ୱର ଦିନ ଓ ରାତିର ବିଭାଜନ, ତାରକାମଣ୍ଡଳ ଓ ସମସ୍ତ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବିଷୟରେ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ଦିନ ଓ ରାତିର ବିଭାଜନ ସଂଖ୍ୟା ଛଉ ଶତାଧିକ ହୋଇଥିବା ଜଣାଗଲା, ଏହି ବିଭାଜନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଅନୁଯାୟୀ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଋତୁମାନେ ଜଣାଯିବାକୁ ଚାହାଯାଏ। ଏହି ପର୍ବଦିନରେ ବେଦଜ୍ଞ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥି ଉପରେ ଅଞ୍ଜଳି ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ କାଳର ଭେଦ ନଥାଏ, ସେଠାରେ ପିତୃଯ଼ଙ୍ଗ ଅର୍ପଣ ପାଇଁ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯୋଗ କରାଯିବା ଚିହ୍ନିତ। ଦିନର ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକର ନାମ ହେଉଛି: ରୌଦ୍ର, ସର୍ବ, ମୈତ୍ର, ପିଣ୍ଡ୍ୟବାସବ, ଆପ୍ୟ, ବୈଶ୍ୱଦେବ, ବ୍ରାହ୍ମ, ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସଂଯୁକ୍ତ। ପ୍ରଜାପତ୍ୟ, ଆଇନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ନିରୃତି, ବାରୁଣ ଓ ଆର୍ୟମାନଙ୍କ ଅଂଶ ବି ଦିନ ସଂଯୁକ୍ତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦିନର ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ; ଗ୍ନୋମନ୍ ର ଛାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅନ୍ୟ ନାମ ହେଉଛି: ଅଜା, ଅହିବୁଧ୍ନ୍ୟ, ପୂଷା, ଯମ, ଅଗ୍ନେୟ, ପ୍ରଜାପତ୍ୟ; ବ୍ରହ୍ମସୌମ୍ୟ, ଆଦିତ୍ୟ, ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ, ବୈଷ୍ଣବ, ସାବିତ୍ର, ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ର, ଓ ବାୟବ୍ୟ। ଏହି ଦିନର ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକର ଦେବତା ବି ଏହି ଭାଗରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ରାତିରେ ପନ୍ଦରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅନୁକ୍ରମରେ ଥାଏ; ଚନ୍ଦ୍ରର ଚଳନ ଓ ଉଦୟ ଦ୍ୱାରା ନାଳିକା ଓ ପାଡିକା ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଭାଗରେ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଦେବତାମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନେ ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ଜାରଦ୍ଗବ, ଉତ୍ତରକୁ ଏରାବତ, ଦକ୍ଷିଣକୁ ବୈଶ୍ୱାନର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ତାରକାମଣ୍ଡଳର ଅନେକ ପଥ ବି ଜଣାଯାଏ: ଅଶ୍ୱିନୀ, କୃତ୍ତିକା, ଯାମ୍ୟା ନାଗପଥ; ପୂଷ୍ୟ, ଆଶ୍ଳେଷା, ପୁନର୍ବସୁ ଏରାବତପଥ; ଦୁଇ ଫାଲ୍ଗୁନୀ (ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର) ଓ ମଘା ଆର୍ୟମାନ ପଥ; ହସ୍ତ, ଚିତ୍ରା, ସ୍ୱାତୀ ଗୋପଥ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ବିଶାଖା, ଅନୁରାଧା ଜାରଦ୍ଗବପଥ; ମୂଳ ଓ ଦୁଇ ଆଷାଢ଼ ଅଜାପଥ; ଶ୍ରବଣ, ଧନିଷ୍ଠା, ଗାର୍ଗୀ, ଶତଭିଷକ; ବୈଶ୍ୱାନରୀ, ଭାଦ୍ରପଦା, ରେବତୀ ଦକ୍ଷିଣ ପଥ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କ ଶୁଭ୍ର କୁମାରୀମାନେ ସୋମକୁ ଦେଇଥିଲେ; ସେମାନେ ତାରା ଭାବେ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ଓ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ହେଲେ। ଅନ୍ୟ କୁମାରୀମାନେ ସେଇ ସମୟରେ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକୃତ ହେଲେ; ସେମାନେ ଚୌଦ ଜଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମାତୃ ଭାବେ ବିଶ୍ୱର ମାତା ହେଲେ। ଏହି ମାତୃମାନେ ହେଉଛନ୍ତି: ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ, କାଳା, ଅରିଷ୍ଟା, ସୁରସା, ସୁରଭି, ବିନତା, ତାମ୍ରା, କ୍ରୋଧବଶା, ଇରା, କଦ୍ରୁ ଓ ମୁନି ଋଷି। ଚରିଷ୍ଣବ ଓ ଚକ୍ଷୁଷ ମନୁମାନ୍ୟର ମଧ୍ୟବର୍ତୀ ସମୟରେ ବାଇକୁଠ ନାମକ ଦ୍ୱାଦଶ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଭାଇବସ୍ବତ ମନୁ ସମୟରେ ଅଦିତିମାନେ ଉପାସ୍ୟ ହୋଇ, ଏକତ୍ରିତ ହେଇ ଆପସରେ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ମହାନ ଅଦିତିର ଅନ୍ତରେ ଯୋଗ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରି, "ଆମେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେବାକୁ ଯାଉ; ଏହି ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ହେବ। ଅଦିତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରେ ଆମେ ଅଦିତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବୁ।" ଏହିପରି କହି, ସମସ୍ତେ ଚକ୍ଷୁଷ ମନୁମାନ୍ୟରେ ମରିଚିପୁତ୍ର କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଦିତ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଆବାହନ ନେଲେ, ଏବଂ ଭାଇବସ୍ବତ ମନୁ ସମୟରେ ଦିବ୍ୟ ନର ଓ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଦେବମାନେ ନିମିତ୍ତେ ବି ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ବିବରଣ ହୋଇଛି, ଯେପରି ବିଶ୍ୱରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ପ୍ରଜାପତି, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାତ୍ମା ଭବା ପାଇଁ ବି ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ସେମାନେ ଶ୍ରବଣରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଅଣିମା ଦିଆଉଁ ଏଠାରୁ ଆଠ ପ୍ରଭାବ ଦେଇ, ଏହି ଦେବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହିପରି ବିଶ୍ୱରେ ଆସକ୍ତି ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ କହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ଜୟମାନେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ବିଜିତ ହୋଇଥିଲେ; ସ୍ୱରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ତୁଷିତା, ଉତ୍ତମରେ ସତ୍ୟ, ତାମସରେ ହରି, ଚରିଷ୍ଣବରେ ବାଇକୁଠ, ଚକ୍ଷୁଷରେ ସାଧ୍ୟ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ଅଦିତ୍ୟ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି। ଅଦିତ୍ୟମାନେ ଦଶ ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି: ଧାତା, ଆର୍ୟମାନ, ମିତ୍ର, ବାରୁଣ, ଅଂଶ, ଭାଗ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ବାନ୍, ପୂଷା, ପର୍ଜନ୍ୟ। ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ (ସବୁଠୁ ଅନ୍ୟୁନ ଓ ଅଧିକ), ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଅଦିତ୍ୟ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ସୁରଭି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ମହାଦେବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହେଲେ। ଏହି ରୁଦ୍ରମାନେ ହେଉଛନ୍ତି: ଅଙ୍ଗାରକ, ସର୍ପ, ନିରୃତି, ସଦସସ୍ପତି, ଅଜଏକପଦ, ଅହିବୁଧ୍ନ୍ୟ, ଉର୍ଧ୍ୱକେତୁ, ଜ୍ୱର, ଭୁବନେଶ୍ୱର, ମୃତ୍ୟୁ, କପାଳ। ଏହି ଏକାଦଶ ଦେବ ତିନି ଲୋକର ରୁଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସୁରଭି ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ପୁନଃ, ସୁରଭିଙ୍କୁ ଦୁଇ ଅନ୍ୟ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ଦେଲେ: ରୋହିଣୀ, ରୁଦ୍ର ଭଳି ଚମକିଲେ, ଓ ଗାନ୍ଧାରୀ। ରୋହିଣୀରୁ ଚାରି କନ୍ୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ: ସୁରୂପା, ହଂସକିଳା, ଭଦ୍ରା, କାମଦୁଘା; କାମଦୁଘା ଦୁଇ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ଦେଲେ: ସୁରୂପା ଓ ତନୟା। ରାଜନ, ହଂସକିଳା ମୃଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ଭଦ୍ରାରୁ ବଜିନ୍ଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗାନ୍ଧାର୍ବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏମାନେ ବିଶ୍ୱରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ। ପରେ ଉଚ୍ଛୈଃଶ୍ରବାସ୍ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ମନ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଓ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା; ଧଳା, କାଶ, ଚିତ୍ରା ଘୋଡ଼ା, ହରିଣ, ହରିତ ଓ ଧଳା; ଏହି ଗାନ୍ଧାର୍ବ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦେବତା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହେଲେ।