ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷଙ୍କ ଏକ ହଜାର ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ହର୍ୟଶ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସନ୍ତାନ ବୃଦ୍ଧିର ଆଶାରେ ଏକଠା ହେଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, "ତୁମେ ସବୁଠୁ ଯୁବକ ଓ ଅନଭିଜ୍ଞ; ଏହି ଭୂମିର ତଳ, ଉପର, ମଧ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ କ'ଣ ତୁମେ ଜାଣନାହାଁ; ତେବେ କିପରି ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି କରିବେ? ଏହି ପୃଥିବୀର ପରିମାଣ କ'ଣ? କ'ଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ? ଏହି ସବୁ ଅଜାଣି, କିଛି କିମ୍ବା ବେଶି ସୃଷ୍ଟି କଲେ ତ୍ରୁଟି ହୁଏ ।" ନାରଦଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ । ବାୟୁର ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ । ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଫେରି ଆସିନାହାନ୍ତି; ବାୟୁ ସହିତ ଚାଲି ଚାଲି, ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରୁ ଅଲୋପ ହୋଇଗଲେ । ପୁତ୍ରହାରା ଦକ୍ଷ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ଆଉଥରେ ବୈରିଣୀରୁ ଆଉ ଏକ ହଜାର ପୁତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ଶବଳଶ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ବୃଦ୍ଧି ଚାହିଁ, ପୂର୍ବରୁ ନାରଦଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲେ । ସେମାନେ ଏକାଉଠି ମନେ କଲେ, "ମହାର୍ଷି ନାରଦଠାରୁ ଯଥାର୍ଥ ଉପଦେଶ ମିଳିଛି; ଆମେ ମଧ୍ୟ ଭାଇମାନେ ଯେଉଁପଥେ ଗଲେ, ସେହିପଥ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।" "ପୃଥିବୀର ପରିମାଣ ଜାଣି, ଆମେ ଆନନ୍ଦରେ ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି କରିବା," ବୋଲି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରି ଆସିଲେନାହିଁ; ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ, ସେପରି ସେମାନେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ । ଏହି ସମୟରୁ, ଏକ ଭାଇ ଅନ୍ୟ ଭାଇକୁ ଖୋଜି, ସେହିପରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଯିଏ ଏହି କଥା ଜାଣେ, ସେ କେବେ ଏପରି କାମ କରିବ ନାହିଁ । ଶବଳଶ୍ୱମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ପରେ, ଦକ୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ନାରଦଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, "ତୁମେ ନଶ୍ଟ ହେଉ, ଗର୍ଭରେ ବାସ କର ।" ଏପରି ଭାବେ, ସେହି ମହାତ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ । ତେଣୁ ଦକ୍ଷ ବୈରିଣୀରୁ ସାଠିଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ପରେ, ଏହି କନ୍ୟାମାନେ କଶ୍ୟପ, ଧର୍ମ, ସୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ । ଏହି ପ୍ରକାର ଦକ୍ଷଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଯେଉଁଠି ଅଛି, ଯିଏ ଏହି କଥାକୁ ତଥ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଓ ସନ୍ତାନସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏବେ, ବୈବସ୍ବତ ମନୁର ଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ଦৈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କେମିତି ହେଲା, ତାହା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହାଯିବ । ପ୍ରଥମେ ଧର୍ମଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୁଣ: ଅରୁନ୍ଧତୀ, ବସୁର୍ୟାମୀ, ଲମ୍ବା, ଭାନୁ, ମରୁତ୍ବତୀ, ସଙ୍କଲ୍ପା, ମୁହୂର୍ତ୍ତା, ସାଧ୍ୟା, ବିଶ୍ୱା—ଏହି ଦଶ ଜଣୀ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ଧର୍ମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ । ସାଧ୍ୟାଙ୍କୁ ଥିରେ ଧର୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଏହି ସାଧ୍ୟମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଛନ୍ଦସ୍ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଓ ଯଜ୍ଞର ଭାଗୀ । ଦେବତାଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏଠିଠାରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ସନ୍ତାନ ଚାହିଁ, ଜୟମାନେ ଦେବତା ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମନ୍ତ୍ରର ଶରୀର ଭାବେ ବିଚାରିତ । ସେମାନଙ୍କ ନାମ—ଦର୍ଶ, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ, ବୃହଦ୍ୟ, ରଥନ୍ତର, ଚିତ୍ତି, ବିଚିତ୍ତି, ଆକୂତି, କୂତି, ବିଜ୍ଞାତା, ବିଜ୍ଞାତ, ମନୋ, ଯଜ୍ଞ । ଏହି ଜୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇ, ହାରିଗଲେ; ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେମାନେ ତୁଷିତ, ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସତ୍ୟ, ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ହରି, ରୈବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବୈକୁଣ୍ଠ, ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସାଧ୍ୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ଧର୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ଅମର ସାଧ୍ୟମାନେ, ମନୁ ଚାକ୍ଷୁଷ ଯୁଗରେ ପୂଜିତ ହେଲେ । ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ତୁଷିତ ଦେବମାନେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏକାଠି ହୋଇ କହିଲେ, "ଆମେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଏହି ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା; ପରବର୍ତ୍ତୀ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେମାନେ ହେବା, ଏହି ଆମ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ।" ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେମାନେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପୁନଃ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଧର୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ସେଠାରେ, ନର ଓ ନାରାୟଣ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବିପଶ୍ଚିତ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସତ୍ୟ, ଓ ହରି—ଏମାନେ ପୂର୍ବରୁ ତୁଷିତ ଦେବ ଥିଲେ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବସିଥିଲେ । ତୁଷିତ ଯେଉଁମାନେ ସାଧ୍ୟ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ନାମ: ମନୋ, ଅନୁମନ୍ତା, ପ୍ରାଣ, ନର, ଯାନ, ଚିତ୍ତି, ହୟ, ନୟ, ହଂସ, ନାରାୟଣ, ପ୍ରଭବ, ବିଭୁ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ସାଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଓ ପରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏମାନଙ୍କ ନାମ ଥିଲା; ଏବେ ତୁଷିତମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ: ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ଉଦାନ, ସମାନ, ବ୍ୟାନ; ଚକ୍ଷୁ, ଶ୍ରୋତ୍ର, ପ୍ରାଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ବୁଦ୍ଧି, ମନସ—ଏହି ନାମ ତୁଷିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ । ବସୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ବସୁ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ସାଧ୍ୟଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ; ଧରା, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଆପ, ଅନଳ, ଅନିଳ, ପ୍ରତ୍ୟୁଷ, ପ୍ରଭାସ—ଏହି ଆଠ ବସୁ ମହାନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଧରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଦ୍ରବିଣ ଓ ହୁତହବ୍ୟବାହ; ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭବ, ଯିଏ କାଳ ଓ ଲୋକପ୍ରକାଶକ । ସୋମଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଚ୍ଚା ଓ ବୁଧ, ଯିଏ ଗ୍ରହଜ୍ଞାନୀ; ଦୁଇଁଜଣ ରୋହିଣୀରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଧାରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମିକଳିଳା; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତିନି ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଆପଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୈତଣ୍ଡ୍ୟ, ଏବଂ ଶମ ଓ ଶାନ୍ତ ମଧ୍ୟ । ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିରୁ ସ୍କନ୍ଦ, ଯାହାକୁ ସନତ୍କୁମାର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ପାଦ ଶକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; କୁମାର, ଅଗ୍ନିର ପୁତ୍ର, ଶରକୁଟିରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଶାଖାମାନେ—ଶାଖ, ବିଶାଖ, ଓ ନୈଗମେୟ, ପୃଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ । ଅନିଳଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶିବା; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୋଜବ । ଅନିଳଙ୍କ ଆଉ ଦୁଇଁ ପୁତ୍ର: ଅବିଜ୍ଞାତଗତି ଓ ମନୋଜବ । ପ୍ରତ୍ୟୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋଷି ଦେବଳ; ଦେବଳଙ୍କ ଦୁଇଁ ପୁତ୍ର କ୍ଷମାବତ୍ ଓ ମନୀଷିନ୍, ଦୁଇଁଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ।