ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ହସ୍ତିନଙ୍କ ପୁଏ ତିନିଜଣ ଥିଲେ—ଅଜମୀଢ଼, ଦ୍ୱିମୀଢ଼ ଓ ପୁରୁମୀଢ଼। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ। ଅଜମୀଢ଼ଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ଶଭ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟା ପରେ ଧର୍ମିକ ରାଜା ହୋଇଥିଲେ। ଭୃଗୁବଂଶୀ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦୟାରୁ ଏହି ବଂଶର ଏକ ଏକ କଥା ଶୁଣ। କେଶିନୀରେ ଅଜମୀଢ଼ଙ୍କ ପୁଏ କାନ୍ଥ ଜନ୍ମନେଲେ। କାନ୍ଥଙ୍କ ପୁଏ ମେଧାତିଥି, ଯାଁଠାରୁ କାନ୍ଥାୟନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଧୂମିନୀରେ ଅଜମୀଢ଼ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୃହଦ୍ବସୁ ନାମକ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବୃହଦ୍ବସୁଙ୍କ ପୁଏ ଥିଲେ ବୃହଦ୍ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ବଳଶାଳୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁଏ ବୃହତ୍କର୍ମା, ଏବଂ ବୃହତ୍କର୍ମାଙ୍କ ପୁଏ ବୃହଦ୍ରଥ। ବୃହଦ୍ରଥଙ୍କ ପୁଏ ବିଶ୍ୱଜିତ ଓ ବିଶ୍ୱଜିତଙ୍କ ପୁଏ ସେନାଜିତ। ସେନାଜିତଙ୍କ ଚାରିଜଣ ପୁଏ ଥିଲେ—ରୁଚିରଶ୍ୱ, କାବ୍ୟ, ଧୃଢ଼ଧନୁ ରାମ ଓ ଭୂପତି ଭାଟ୍ସ (ଅବନ୍ତକ) । ଏମାନେ ପରିବତ୍ସର ଭାବେ ପରିଚିତ। ରୁଚିରଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଏ ପ୍ରଥୁଶେନ, ଯିଏ ବିଶ୍ୱବିଦିତ। ପ୍ରଥୁଶେନଙ୍କ ପୁଏ ପର, ପରଙ୍କୁ ନିପା ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ନିପାଙ୍କ ସଠିକି ଏକଶ ଜଣ ପୁଏ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ନିପା ନାମରେ ପରିଚିତ ରାଜା ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୀର୍ତ୍ତିବର୍ଦ୍ଧନ ନାମକ ମହାନ ରାଜା ବଂଶର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। କାମ୍ପିଲ୍ୟାରେ ସମର ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ 'ଚେଷ୍ଟ ସମର' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସମରଙ୍କ ତିନି ଜଣ ପୁଏ—ପର, ସତ୍ୱଦ ଓ ଆଉ ଜଣେ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପରଙ୍କ ପୁଏ ବୃଷ। ବୃଷଙ୍କ ପୁଏ ସୁକୃତି, ଯିଏ ନିଜ ସତ୍କର୍ମରେ ବିବ୍ରଜ ନାମକ ଗୁଣବତୀ ପୁଏ ପାଇଲେ। ବିବ୍ରଜଙ୍କ ପୁଏ ଅନୁହ, ଯିଏ ଶୁକଙ୍କ ଜାମାତା ହେଲେ ଓ ଏକ ମହାନ ଋଷିଙ୍କ ପିତା ହେଲେ। ଅନୁହଙ୍କ ପୁଏ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ, ଯିଏ ତପୋଧନ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କ ପୁଏ ଯୋଗସୁନୁ, ତାଙ୍କ ପରେ ବିଶ୍ୱକ୍ଷେଣ ରାଜା ହେଲେ। ଏହି ବଂଶର କିଛି ରାଜା ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କଲେ। ବିଶ୍ୱକ୍ଷେଣଙ୍କ ପୁଏ ଉଦକ୍ଷେଣ, ତାଙ୍କ ପୁଏ ଭଲ୍ଲାଟ। ଭଲ୍ଲାଟଙ୍କ ପୁଏ ଜନମେଜୟ, ଯାହା ପାଇଁ ଉଗ୍ରାୟୁଧ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ବିନାଶ ହେଲା। ଉଗ୍ରାୟୁଧ କେଉଁ ବଂଶର ଓ କାହା ପୁଏ? ସେ କିପରି ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ନାଶ କଲେ? ଦ୍ୱିମୀଢ଼ଙ୍କ ପୁଏ ଜ୍ଞାନୀ ଯବୀନର, ତାଙ୍କ ପୁଏ ଧୃଢ଼, ତାଙ୍କ ପୁଏ ସତ୍ୟଧୃତି। ସତ୍ୟଧୃତିଙ୍କ ପୁଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୃଢ଼ନେମି, ତାଙ୍କ ପୁଏ ସୁବର୍ମା ନାମକ ରାଜା। ସୁବର୍ମାଙ୍କ ପୁଏ ସାର୍ବଭୌମ, ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ; ସେ ସାର୍ବଭୌମ ଭାବେ ପୃଥିବୀ ରେ ଏକମାତ୍ର ରାଜା ହେଲେ। ଏହି ବଂଶରେ ପୌରବଙ୍କ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ପୁଏ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ପୁଏ ମହତ୍ପୌରବଙ୍କୁ ରୁକ୍ମରଥ ନାମକ ରାଜା ମିଳିଲେ। ରୁକ୍ମରଥଙ୍କ ପୁଏ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ, ତାଙ୍କ ପୁଏ ଧର୍ମିକ ସୁମତି। ସୁମତିଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଓ ବିନମ୍ର ସନତି ନାମକ ପୁଏ ମିଳିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁଏ କୃତ। ସେ କୌଥୁମ ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ ଓ ସେଠାରୁ ୨୪ ଶାଖାରେ ସାମ ସଂହିତା ଶିଖିଲେ। ଏଠିକୁ ପୂର୍ବ ଶାଖା ଭାବରେ ଗାୟକମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ପୌରବ ବଂଶର ଏହି ଉଗ୍ରାୟୁଧ ବୀରପୁରୁଷ ଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇ ପୃଷତଙ୍କ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ପଞ୍ଚାଳ ରାଜା ବଳଶାଳୀ ନୀଳଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। ଉଗ୍ରାୟୁଧଙ୍କ ପୁଏ କ୍ଷେମ, ତାଙ୍କୁ ସୁବୀର, ସୁବୀରଙ୍କୁ ନୃପଞ୍ଜୟ, ତାଙ୍କୁ ବୀରରଥ ମିଳିଲେ—ଏମାନେ ପୌରବ ବଂଶର ଭାବେ ପରିଚିତ। ଅଜମୀଢ଼ଙ୍କ ଓ ନୀଳିନୀଙ୍କ ପୁଏ ନୀଳ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୁଶାନ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସୁଶାନ୍ତିଙ୍କ ପୁଏ ପୁରୁଜାନୁ, ପୁରୁଜାନୁଙ୍କ ପୁଏ ଋକ୍ଷ। ଋକ୍ଷଙ୍କୁ ମୁଦ୍ଗଳ, ସୃଞ୍ଜୟ, ବୃହଦିଷୁ, ଯବୀୟାନ (ଅପର) ଓ କାମ୍ପିଲ୍ୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପୁଏ ମିଳିଲେ। ପିତା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭାଇ ଏକା ଏକା ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା କରିବେ।" ଏମାନେ ପଞ୍ଚାଳ ଭାବେ ପରିଚିତ। ମୁଦ୍ଗଳଙ୍କୁ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ବଂଶର ଦ୍ୱିଜ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜନ୍ମ ମିଳିଲା। ଏହି ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ଏଠି ଶରଣ ନେଇଥିଲେ; ମୁଦ୍ଗଳଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଏ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରସେନା ଗର୍ଭଧାରଣ କରି ବଧ୍ୟଶ୍ୱ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ବଧ୍ୟଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦୁଇ ଜଣ ଯମଜ ମିଳିଲେ, ଏମାନେ ମେନକା ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଦିବୋଦାସ ନାମକ ରାଜର୍ଷି ଓ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ଅହଲ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଅହଲ୍ୟା ଶାରଦ୍ୱତଙ୍କୁ ଏକ ପୁଏ ଦେଲେ। ସେ ଶତାନନ୍ଦ, ଋଷିମାନ୍ୟତାର ଶିରୋମଣି। ତାଙ୍କ ପୁଏ ସତ୍ୟଧୃତି, ଯିଏ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ମହାପଣ୍ଡିତ। ଏକ ଦିନ ସତ୍ୟଧୃତି ଏକ ଅପ୍ସରାକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ବୀର୍ୟ ଏକ ଶର ଝାଡିରେ ପଡ଼ିଲା, ସେଠି ଏକ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଶିକାର କରୁଥିବା ଶାନ୍ତନୁ ଏହି ଶିଶୁକୁ ଦୟା କରି ଉଠାଇଲେ; ସେ କୃପ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଗୌତମୀ କୃପୀ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏମାନେ ଶାରଦ୍ୱତଙ୍କ ଋତଥ୍ୟ ବଂଶର ଓ ଗୌତମ ଗୋତ୍ରର। ଏବେ ଦିବୋଦାସଙ୍କ ସନ୍ତାନର କଥା କହିବି। ଦିବୋଦାସଙ୍କ ପୁଏ ମିତ୍ରାୟୁ, ଯିଏ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୀଣ। ମିତ୍ରାୟୁଙ୍କୁ ମୈତ୍ରେୟ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ମୃତ ମିଳିଲେ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବଂଶର ଅଂଶ।