ଏହି ଉତ୍କଳନା ପ୍ରସଙ୍ଗଟି ଦୀର୍ଘତମାସ ଋଷିଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ଘଟଣାରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦୀର୍ଘତମାସ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଳଦକୁ ଧରିଥିଲେ, ତେଣୁ ବଳଦ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ ଛାଡିଦିଅ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଏକ ଵର ଚୟନ କର।" ଦୀର୍ଘତମାସ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ତୁମେ ମୋର ପ୍ରାଣ; ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?" ବଳଦ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡିପାରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତି, ଚାରିପାଉଁ ଜୀବ।" ଏହିପରେ ବଳଦ ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ମନ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତ ଥିଲା, କହିଲେ, "ପିତା, ଆମ ପାଇଁ କୌଣସି ପାପ କିମ୍ବା ଚୋରି ନାହିଁ; ଆମେ ଖାଇବା ଓ ନ ଖାଇବା, ପିବା କିମ୍ବା ନ ପିବା କୌଣସି ଜାଣିନାହିଁ।" "ଆମେ କଣ କରିବା ଓ କଣ ନ କରିବା, କଣ ଆସିବା ଓ କଣ ଏଡିବା, ଏହା ଜାଣିନାହିଁ; ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ପାପରେ ପୀଡିତ ହୁଅନାହିଁ—ଏହି ହେଉଛି ଗୋମାତାଙ୍କ ନିୟମ।" ଗୋମାତାଙ୍କ ନାମ ଶୁଣି ଦୀର୍ଘତମାସ ଅତି ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ଓ ବଳଦକୁ ଛାଡିଦେଲେ; ତାପରେ ଭକ୍ତି ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଗୋମାତାଙ୍କ ଦୟା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ତାଙ୍କ ଦୟା ଲାଭ କରି ଦୀର୍ଘତମାସ ଗୋଧର୍ମକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରି, ମନରେ ଏହାକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରି, ଦୃଢ଼ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବେଦିତ ହେଲେ। ଏହାପରେ ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟରେ ତିନି ଅଉତ୍ତଥ୍ୟଙ୍କ କ୍ଷୁଦ୍ର ପତ୍ନୀକୁ ଚାହିଲେ, ଯିଏ ଅସ୍ଥିର ଓ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କ ଏହି ଆଚରଣକୁ ଅଭିମାନ ଭାବି, ଶରଦ୍ଵାନ ଏହାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଗୋଧର୍ମର ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି, ତିନି ତାଙ୍କର ସ୍ନୁଷାକୁ ସମାନ ଭାବିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖି ଶରଦ୍ଵାନ ଚିନ୍ତା କଲେ; ଆଗକୁ କଣ ହେବ ଜାଣି ତିନି ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ଶରଦ୍ଵାନ ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ କଣ ଉଚିତ ଓ ଅନୁଚିତ ବିଚାର କରୁନାହିଁ; ତଥାପି ଗୋଧର୍ମ ଉପେକ୍ଷା କରି, ତୁମେ ତୁମ ସ୍ନୁଷାକୁ ଚାହୁଛ।" "ତୁମ ଆଚରଣ ଖରାପ—ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି; ତୁମେ ତୁମ କର୍ମାନୁସାରେ ଚାଲ। ତୁମେ ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ, ଓ ରଖିବା କଷ୍ଟକର, ତୁମେ ତ୍ୟାଗିତ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବିଲି।" ସୂତ କହିଲେ: ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏପରି ଚିନ୍ତା ତାଙ୍କ ମନରେ ଉପଜିଲା; ପୁନଃ ପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି, ହାତରେ ଧରି, ଏକ ବାକସରେ ରଖି ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ। ଏହି ବାକସ ସପ୍ତ ଦିନ ଧରି ଧାରା ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରରେ ଭାସିଲା; ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଲି ରାଜା, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସହିତ ଧାରା ନିକଟରେ ଡୁବୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ବାଲି, ରାଜା ଭଲ ମନ ବିଶିଷ୍ଟ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଗୃହର ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରଖି, ଭୋଜନ ଓ ଶୁଭ ଉପହାର ଦେଇ ପାଳନ କଲେ। ଦୀର୍ଘତମାସ ଏହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ବାଲିକୁ ଏକ ଵର ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ବାଲି, ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବଳଦ, ନିଜ ବଂଶ ପାଇଁ ସନ୍ତାନ ଵର ଚୟନ କଲେ। "ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ଓ ମୋର ପତ୍ନୀକୁ ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରୀରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଦିଅ, ବଂଶ ଲାଗି।" ଦୀର୍ଘତମାସ ଏହା ଶୁଣି, "ତଥା" ବୋଲି ସ୍୵ୀକାର କଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସୁଦେଷ୍ଣାକୁ ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କ ପାଖରେ ପଠାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କୁ ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଦେଖି, ରାଣୀ ନିଜେ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଦାସୀକୁ ଭଲରେ ଶୃଙ୍ଗାର କରି, ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କ ପାଖରେ ପଠାଇଲେ। ସେଇ ଶୂଦ୍ର ଦାସୀରେ, ଦୀର୍ଘତମାସ ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଦୁଇ ପୁତ୍ର—କକ୍ଷୀବତ୍ ଓ ଚକ୍ଷୁଷ—ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ବାଲି ରାଜା ଏହି କକ୍ଷୀବତ୍ ଓ ଚକ୍ଷୁଷକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇ, ସେମାନେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ବିଦ୍ୱାନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଧର୍ମରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରି, ଜ୍ଞାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ; ବାଲି ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏମାନେ ମୋର।" ଦୀର୍ଘତମାସ କହିଲେ, "ନାହିଁ," କିନ୍ତୁ ବାଲି ଜୋର କଲେ, "ଏମାନେ ମୋର।" ଶୂଦ୍ର ଦାସୀରୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦୁଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁତ୍ର ତୁମର ଉପରେ ଅବତାର ହୋଇଛନ୍ତି। "ମୁଁ ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଭାବି, ତୁମର ରାଣୀ ସୁଦେଷ୍ଣା ଉପେକ୍ଷା କରି ତାଙ୍କର ଶୂଦ୍ର ଦାସୀକୁ ମୋ ପାଖରେ ପଠାଇଥିଲେ।" ବାଲି ପୁନଃ ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କ ଦୟା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ଓ ନିଜ ପତ୍ନୀ ସୁଦେଷ୍ଣାକୁ ତିରସ୍କାର କଲେ। ଏବେ ବାଲି ସୁଦେଷ୍ଣାକୁ ଭଲରେ ଶୃଙ୍ଗାର କରି ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କ ପାଖରେ ପଠାଇଲେ; ଦୀର୍ଘତମାସ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଓ ଶୁଭା, ଯଦି ତୁମେ—" "—ଏହି ଦହି ଓ ଲୁଣ ମିଶ୍ରଣ, ଏହି ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ବସ୍ତୁ, ପାଦ ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ରତିକୂଳ ଭାବରେ ଚାଟିବା—" "—ତେବେ ରାଣୀ, ତୁମେ ଚାହିଥିବା ପୁତ୍ର ପାଇବେ।" ରାଣୀ ଦୀର୍ଘତମାସ କହିଥିବା ସବୁ କାମ କଲେ। କିନ୍ତୁ ମଳ ଆସିଲାବେଳେ, ରାଣୀ ଦ୍ୱିଷ୍ଟ ହେଇ ଏହାକୁ ଏଡିଦେଲେ; ତେବେ ଦୀର୍ଘତମାସ କହିଲେ, "ଓ ଶୁଭା, ତୁମେ ଏଡିଥିବାରୁ, ତୁମ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ମଳ ବିନା ହେବ।" ଏହାପରେ ରାଣୀ କହିଲେ, "ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ, ଏପରି ପୁତ୍ର ମୋତେ ଦିଅନି।" ଦୀର୍ଘତମାସ କହିଲେ, "ଏହା ତୁମ ଦୋଷ, ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ପୁତ୍ର ଦେବି।" "ମଳ ବିନା, ସେ କିଛି ଦୂର୍ବଳ ହେବ।" ଦୀର୍ଘତମାସ ତାଙ୍କର ଗର୍ଭକୁ ଛୁଇଁ ଏହି କଥା କହିଲେ। "ଆଜି ତୁମେ ମୋ ହାତରୁ ଦହି ଖାଇଛ, ଓ ଶୁଭା, ତୁମ ଗର୍ଭ ଏହାରେ ଭରିଗଲା, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସମୁଦ୍ର ଭରିଯାଏ।" "ତୁମେ ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ପାଇବେ, ଦେବପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସମାନ—ଦୀପ୍ତିମାନ, ପ୍ରବଳ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ।" ତେବେ ସୁଦେଷ୍ଣାରୁ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗରୁ ବଂଗ, ତାପରେ କଳିଙ୍ଗ, ପୁଣ୍ଡ୍ର, ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ବାଲି ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏହି ପୁତ୍ରମାନେ ପୂର୍ବରୁ ବାଲି ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘତମାସଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ।