ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ଭବିଷ୍ୟତ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ନିଷେଧ କରିଛନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ମୋର ଏହି ଦୁଇ ଶିଷ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସମାନ, ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ଆପଣମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ। କାବ୍ୟଙ୍କ ଏହି ଶୁଭ୍ର କର୍ମ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦৈତ୍ୟ ଏହି ଦୁଇ ଶିଷ୍ୟ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଯାଇଲେ। ଶୁକ୍ରାଚାର୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଏହି ସଂଘର୍ଷର ଫଳ ଅନିବାର୍ୟ ଅଟୁଟ ଶୁଣି, ଦାନବମାନେ ଜୟ ପ୍ରତ୍ୟାଶା କରି, କାବ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସମସ୍ତେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଚୁନ୍ଅଉଁଥିଲେ। ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସମବେଶ ହେବାକୁ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଅପନା ଅସ୍ତ୍ର-ସଜ୍ଜା ପିନ୍ଧି ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ। ଏହି ଦେବ-ଅସୁର ସଂଘର୍ଷ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଲା। ଏଠାରେ ଅସୁରମାନେ ଦେବତାମାନେକୁ ପରାଜିତ କଲେ, ଏବଂ ପରାଜିତ ଦେବତାମାନେ ଆପସରେ ଆଲୋଚନା କଲେ—“ଅମେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଷଣ୍ଡ ଓ ଅମର୍କଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିନାହୁଁ। ଏହିଠାରୁ ଆମ ମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ ଆମେ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ହରଣ କରି, ଅମେ ଅସୁରମାନେକୁ ପରାଜିତ କରିପାରିବା।" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଦେବତାମାନେ ଷଣ୍ଡ ଓ ଅମର୍କଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। "ଆମେ ଏହି ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା। ସେମାନେ ଅସୁରମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଦାନବମାନେକୁ ପରାଜିତ କରି, ଏହି ଦୁଇକୁ ଧରିବା।" ଏପରି ଭାବରେ ଷଣ୍ଡ ଓ ଅମର୍କ ଅସୁରମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଦେବତାମାନେ ଜୟ ପାଇଲେ, ଦାନବମାନେ ପରାଜିତ ହେଲେ। ଏହିପରେ ଷଡ୍ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେକୁ ପରାଜିତ କରି, କାବ୍ୟଙ୍କ ଶାପରେ ଅବଳମ୍ବନ ହୀନ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଶକ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇ, ଶାପ ଓ ଭୃଗୁଙ୍କ କ୍ରିୟାରେ, ସେମାନେ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ, ଅଧର୍ମ ନାଶ ପାଇଁ, ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ବାରମ୍ବାର ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦାନବମାନେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିନଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନେକୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷଣା କଲେ। ଧର୍ମରୁ ନାରାୟଣ, ଚକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତରର ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଅନ୍ୟ ମନ୍ୱନ୍ତର ଆବିର୍ଭାବରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ହୋତା ହେଲେ; ଚତୁର୍ଥ ଯୁଗରେ, ଦାନବମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ସେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ବଧ ସମୟରେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବତାର ନରସିଂହ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ। ବାଲି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ, ସପ୍ତମ ତ୍ରେତାୟୁଗରେ, ଦାନବମାନେ ତିନି ଲୋକ ଜୟ କଲେ, ତୃତୀୟ ଅବତାର ବାମନ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ସଂକୁଚିତ କରି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଆଦିତ୍ୟ ବଂଶର ଶୋଭା ବନ୍ଧି, ଏକ ସୁମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ବାଲିଙ୍କ, ବିରୋଚନପୁତ୍ରଙ୍କ, ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। "ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ରାଜା, ସମସ୍ତ ତୁମେ ଅବସ୍ଥିତ; ମୋତେ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦିଅ," ଏଭଳି ଭଗବାନ୍ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ବାଲି, ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବାମନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, "ମୁଁ ଦେବି," ବୋଲି ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଲେ। ଏହି ବାମନ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିନି ପଦରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମଧ୍ୟ, ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କଲେ; ପ୍ରଭୁ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଲେ। ସେ ଦେହଧାରୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଦେଶକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ। ସେ ବଳଶାଳୀ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଦାନବମାନେ ଓ ତିନି ଲୋକର ଧନ ନେଇ, ଦାନବମାନେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ସହିତ, ପାତାଳକୁ ପ୍ରେରଣ କଲେ। ନାମୁଚି, ଶମ୍ଭର, ପ୍ରହ୍ଲାଦ—ଏମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ ହେଲେ; କ୍ରୂର ଦାନବମାନେ ନାଶ ହେଲେ ଓ ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ। ମାଧବ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ଋଷିମାନେକୁ ମହାଭୂତ, ବିଶେଷ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାଳ ଦେଖାଇଲେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପରେ। ତାଙ୍କ ଦେହରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ରୂପରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ବିଶ୍ୱରେ କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ। ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ରୂପ, ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତେଜସ୍ରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ। ବାଲି, ଦୃଢ଼ ଶୃଙ୍ଖଳ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧି, ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁ-ବନ୍ଧବ, ବିରୋଚନ ବଂଶ ସମେତ, ପାତାଳରେ ଅବରୁଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହାପରେ, ଅମରମାନେର ସମସ୍ତ ଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇ, ମହାତ୍ମା, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏହି ତିନି ଦିବ୍ୟ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଅବତାର ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି; ଏବେ ତାଙ୍କ ସାପର୍ଯ୍ୟାୟ ସପ୍ତ ମାନବ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଦଶମ ତ୍ରେତାରେ, ସେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଧର୍ମ ହାରାଇଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଅବତାର ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଆଗରୁ ଆସିଲେ। ପନ୍ଚଦଶ ତ୍ରେତାରେ, ପଞ୍ଚମ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ମନ୍ଧାତା, ତଥ୍ୟ ସହିତ, ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ହେଲେ। ଏକ୦୯ତମ ତ୍ରେତାରେ, ସେ ଏକାକି ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ନାଶକ ହେଲେ; ଜମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର, ଷଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲେ। ଚବିଶତମ ଯୁଗରେ, ରାମ, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୂର୍ବକ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ, ରାବଣ ବିନାଶ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଅଷ୍ଟମ ଦ୍ୱାପରରେ, ବିଶ୍ଣୁ, ଏକ୨୮ତମ ଦ୍ୱାପରରେ, ପରାଶରଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ, ବେଦବ୍ୟାସ ଭାବେ, ଜଟୁକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୂର୍ବକ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେହିପରି, ନବମ ଭାବେ, କଶ୍ୟପ ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବକୀ ଓ ବସୁଦେବଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ, ବ୍ରହ୍ମଗର୍ଗଙ୍କ ପୂର୍ବକ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଅଗାଧ ଓ ନିଜେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଭଗବାନ୍ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି, ଶିଶୁ ଖେଳନା ସହିତ ଯେପରି। ବଳଶାଳୀ ମାଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ମାପିହେବା ଯାଏଁ କେହି ନାହିଁ; ତାଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ ଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ।