ଏହି ଶରୀରର ନାଭି ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିଦେବତା ବସିଛନ୍ତି। ମନକୁ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ଓ କଫକୁ ସୋମା ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ପିତ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଏହି ଦୁଇ ଅର୍ଥାତ୍ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ସାର ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଭାବେ ଗର୍ଭର ଉନ୍ନତି ହୁଏ, ଯାହା ଜଳର ଏକ ତୁଳ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ପରେ, ବାୟୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏହି ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ। ଦେହରେ ବାୟୁ ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି, ଏବଂ ଏହି ବାୟୁ ଦେହର ବୃଦ୍ଧି କରେ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ—ଏହି ପଞ୍ଚ ବାୟୁ ଦେହରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଓ ଦେହଭିତରେ ଚଳାଚଳ କରେ। ଅପାନ ତଳ ଅଂଶରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ଉଦାନ ଉପରକୁ ଯାଏ, ବ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ ଓ ସମାନ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହିଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବା ପଞ୍ଚ ଭୂତ—ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି—ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏଠିରେ ନିବିଡ଼ ହୋଇଥାଏ, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ପୃଥିବୀ ଶରୀର କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଜୀବନ ଶ୍ୱାସକୁ ବାୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆକାଶରୁ ମୁଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତରଳ ଶକ୍ତି ଚଳାମାନ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି ଦୃଷ୍ଟି ଭାବେ ପରିଣତି ହୁଏ, ଏହାର ତେଜକୁ ଆଲୋକ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସେମାନଙ୍କର ବିଷୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଭଳି ଅମର ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ମରଣଧର୍ମୀ ଜଗତ୍ରେ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ମାନବ ଶରୀର ଧାରଣ କଲେ? ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଆମର ସନ୍ଦେହ ଅଛି—ଏହି ଚଳାମାନ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ମାନବ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ? ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ ସଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ। ବେଦ ଓ ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଗୁଣର ଧାମ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ହେ ମହାମତୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଉତ୍ପତ୍ତି ଆମକୁ କହ, ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗଳ୍ପ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ମିଳେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରଭାବ, ଶୂରତା ଓ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଠାରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯାଉ। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଅବତାର କଥା କହିବି, କିପରି ସେ ମହାତ୍ମା, ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବଳ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଅବତାରଗୁଡ଼ିକ ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପର ଫଳସ୍ୱରୂପ, ସେତେବେଳେ ସତ୍ତତର ଷଟ୍ତରି ଜନ୍ମ ଘଟିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ଶେଷରେ ଦେବତାଙ୍କର କାମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ମୋ ଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଯୁଗର ଧର୍ମ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ସମୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ, ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପ ଓ ଦେବାସୁର କାର୍ଯ୍ୟରେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଦେବ ଓ ଅସୁରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ସେ କିପରି ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ଲାଗିଲେ? ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଦେବ ଓ ଅସୁରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ କିପରି ଘଟିଲା? ମୁଁ ଏବେ ଦେବ ଓ ଅସୁରଙ୍କ କଥା କହିବି, ଯେପରି ଘଟିଥିଲା। ଦାନବ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ତିନି ଲୋକରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ତାପରେ ବଳି ତିନି ଲୋକରେ ରାଜ୍ୟ କଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ବଡ଼ ମିତ୍ରତାରେ ଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଦଶଗୁଣ ମିଶ୍ର ଏକ ଅଭିନ୍ନ ଯୁଗ ଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତିରେ ଥିଲେ। ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ପରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହା ଦେବ ଓ ଅସୁର ଦୁହିଁକୁ ବିନାଶ କଲା। ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଅଧିକାର ପାଇଁ ଅନେକ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଏହି ବରାହ ଯୁଗରେ, ସୂର୍ୟଙ୍କର ଉତ୍ତର ପକ୍ଷରେ ଦଶ ଓ ଦୁଇ ଯୁଦ୍ଧ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସେମାନଙ୍କ ନାମ କହିବି: ପ୍ରଥମ ହେଉଛନ୍ତି ନରସିଂହ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ବାମନ। ତୃତୀୟ ଭାବେ ବରାହ, ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି ଅମୃତ ମନ୍ଥନ; ପଞ୍ଚମ ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ତାରକା ଯୁଦ୍ଧ। ଷଷ୍ଠ ଅଦିବକ, ସପ୍ତମ ତ୍ରିପୁର, ଅଷ୍ଟମ ଅନ୍ଧକାର, ନବମ ଧ୍ୱଜ। ଦଶମ ଭାବେ ବର୍ତ୍ତା, ଏକାଦଶ ହଳ, ଦ୍ୱାଦଶ କୋଳାହଳ। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ନରସିଂହ ବଧ କଲେ; ବଳିଙ୍କୁ ବାମନ ବଶ କଲେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ତିନି ଲୋକ ଅଧିକାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଦେବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏକାକୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଲେ; ସେ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅପରାଜିତ ଥିଲେ। ବରାହଙ୍କ ଦାଢ଼ି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠାଯାଇଥିଲା; ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଅମୃତ ମନ୍ଥନରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହେଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପୁଅ ବିରୋଚନ, ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ଚିନ୍ତାରେ ଥିଲେ, ସେ ତାରକା ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ। ତୁମଠାରୁ ଅଜୟ ହୋଇ ଏବଂ ବିଶେଷ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି ପାଇ ସଞ୍ଜବା ଷଷ୍ଠ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଯିଏ ଶକ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ବଧ ହେଲେ। ତ୍ରିପୁର ବିନାଶରେ, ଦେବମାନେ ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କୁ ସହାୟତା ଦେଇ ତିନି ସହରକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଦାନବ ବିନାଶ ହେଲେ। ଅଷ୍ଟମ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଏଭଳି ଅସୁର ଓ ରାକ୍ଷସ, ଅନ୍ଧକାର ଆଣିଥିବା, ପିତୃମାନେ ସହିତ ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଦାନବ ଏକାଠି ହୋଇ, ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଧ୍ୱଂସ ହେଲେ। ଧ୍ୱଜ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାୟାରେ ଲୁଚି ଯୁଦ୍ଧ କରି ବଧ ହେଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିପ୍ରବର୍ତ୍ତିନ୍ ଧ୍ୱଜର ଚିହ୍ନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପରାଜିତ ହେଲେ। ରାଜି, ଦେବମାନେ ଘେରି, କୋଳାହଳରେ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବଙ୍କୁ ଜୟ କଲେ; ଶନ୍ଦମାର୍କକୁ ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞାମୃତ ଦ୍ୱାରା ବଶ କଲେ। ଏହି ହେଉଛି ଦ୍ୱାଦଶ ଦୈବ-ଅସୁର ସଂଗ୍ରାମ, ଯାହା ଦେବ ଓ ଅସୁର, ଦୁହିଁକୁ ବିନାଶ କଲା, ଏବଂ ଜୀବମାନେ ଦୁଃଖ ପାଇଲେ। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଏକ ଶତ କୋଟି ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ; ତାପରେ ସତରେ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଓ ଅସୀ ହଜାର ବର୍ଷ ତିନି ଲୋକରେ ରାଜା ଥିଲେ। ସେଠାରୁ ବଳି ପରମ୍ପରାରେ ଆଉ ଏକ ଶତ କୋଟି ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ, ତାପରେ ସାଠି ହଜାର ଓ ତିନି ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ।