ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷ ସମୟରେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ନାଶକ ଓ ନାଶକମାନଙ୍କୁ ଧ୍ଵଂସ କରିଥାଏ, ସେଇ ଭଗବାନ୍ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ସଙ୍କଟରେ ଏକ ପାରାପାର, ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ଶୁଦ୍ଧତମ। ଯେଉଁମାନେ ବେଦକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯାହାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିବାମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୋମ ଭାବେ, ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହେଇଛନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ମନ ଭାବେ, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା ଭାବେ, ନିୟମିତ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନମ୍ରତା ଭାବେ, ଓ ଉଜ୍ୱଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ୱଳତା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ସମସ୍ତ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ସେ ରୂପ, ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ପ୍ରକୃତ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବାୟୁ, ପ୍ରାଣ, ଓ ହୋମାଗ୍ନି ସେଇ। ଦିନକୁ ହୋମାଗ୍ନି ପ୍ରାଣ ଭାବେ ଥାଏ, ଏହି ପ୍ରାଣ ମଧୁସୂଦନ ଭାବେ ବିବେଚିତ; ରସ ରକ୍ତ ହେଲା, ରକ୍ତରୁ ମାଂସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମାଂସରୁ ଚର୍ବି, ଚର୍ବିରୁ ଅସ୍ଥି, ଅସ୍ଥିରୁ ମଜ୍ଜା ଓ ମଜ୍ଜାରୁ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଶୁକ୍ରରୁ ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହାର ମୂଳ ରସରେ ଅଛି; ପ୍ରଥମେ ଜଳ, ଯାହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ୍ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଗର୍ଭ ତାପରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ୍ ଭାବେ ଅବିର୍ଭାବ ହୁଏ; ଶୁକ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ୱଭାବୀ, ରଜ ଅଗ୍ନିସ୍ୱଭାବୀ। ଏହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥା ରସକୁ ଅନୁସରେ, ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି; କଫ ଶ୍ରେଣୀରେ ଶୁକ୍ର, ପିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀରେ ରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ହୃଦୟ କଫର ଆସନ, ନାଭି ପିତ୍ତର ଆସନ; ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ମନ ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ। ନାଭି ଭିତରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ବସିଛନ୍ତି; ମନ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ, କଫ ସୋମ ଭାବେ ବିବେଚିତ। ପିତ୍ତ ଅଗ୍ନି; ଏହି ଦୁଇ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସାର; ଏପରି ଭାବେ ଗର୍ଭ ଜଳପିଣ୍ଡ ସଦୃଶ ବଢ଼ିଯାଏ। ବାୟୁ, ପରମାତ୍ମା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଶରୀରକୁ ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ବଢ଼ାଏ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ—ଏହି ପଞ୍ଚ ବାୟୁ ଶରୀରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ପ୍ରାଣ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ଅପାନ ନିମ୍ନ ଅଂଶରେ, ଉଦାନ ଉପରକୁ, ବ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ, ସମାନ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ରହିଥାଏ। ଏହିଠାରୁ ପଞ୍ଚ ଭୂତର ଅନୁଭୂତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଓ ଅଗ୍ନି। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏଠାରେ ବିସ୍ଥାପିତ ଓ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି; ଏହାକୁ ପୃଥିବୀ ଶରୀର ଭାବେ, ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମାକୁ ବାୟୁ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଆକାଶରୁ ମୁଖ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ରନ୍ଧ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତରଳ ପ୍ରବାହ ଚଳିଥାଏ; ଅଗ୍ନି ଦୃଷ୍ଟି ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ, ଏହାର ଉଜ୍ୟାଳାକୁ ଆଲୋକ କୁହାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କର ବିଷୟ ଏହି ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏପରି ଭାବେ ନିତ୍ୟ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ତେବେ, ଏହି ମରଣଶୀଳ ଜଗତରେ କିପରି ବିଷ୍ଣୁ ମାନବ ଶରୀର ଧାରଣ କଲେ? ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ସନ୍ଦେହ ଆମର; ଯିଏ ଚଳନଶୀଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ କରନ୍ତି, ସେ କିପରି ମାନବ ଦେହ ପାଇଲେ? ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କର୍ମକାଣ୍ଡ ଅନୁଶୃତିରେ ଶୁଣିବାକୁ; ବେଦ ଓ ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ହେ ମହାମତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଜନ୍ମ କଥା ଆମକୁ କୁହ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗଳ୍ପ ଶୁଣିବା ଆମକୁ ଶୁଭ ଦେଉ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରଭାବ, ପ୍ରତାପ, ଅବତାର ଓ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉ। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଅବତାର କଥା କହିବି—କିପରି ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତପସ୍ବୀ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଭୃଗୁଙ୍କର ଶାପ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ତରି ଏବଂ ସାତଟି ଜନ୍ମ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ଶେଷରେ ସେ ଦେବମାନଙ୍କ କାମ ସାଧନା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ବିଷୟରେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ; ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, କାଳ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ପ୍ରଭୁ ଦେହଧାରଣ କରନ୍ତି। ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ, ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପ ଓ ଦେବ-ଅସୁରଙ୍କ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଦେବ ଓ ଅସୁରଙ୍କ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କିପରି ସେ ଆଉ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ଦେବ ଓ ଅସୁରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ସଂଘର୍ଷ ଘଟିଲା, ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବ ଓ ଅସୁରଙ୍କ ଗଳ୍ପ କହିବି—ଏହି ଦୈତ୍ୟ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ତିନି ଲୋକରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ପରେ ବଲି ତିନି ଲୋକରେ ଶାସନ କଲେ; ଦେବ ଓ ଅସୁର ମଧ୍ୟରେ ମହା ମିତ୍ରତା ଥିଲା। ଦଶଗୁଣ ମିଶ୍ର ଏକ ଅଟୁଟ ଯୁଗ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତେ ଆଦେଶ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଜଗତ ଶାନ୍ତ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହି ଶାନ୍ତି ଅନ୍ତେ, ଦେବ ଓ ଅସୁରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହା ଦୁହିଁ ପକ୍ଷକୁ ଭୟଙ୍କର ନାଶ ଆଣିଲା। ଏହି ଉତ୍ତରାଧିକାର ପାଇଁ ଅନେକ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ଏହି ବରାହ ଯୁଗରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଦଶ ଓ ଦୁଇ—ମୋଟେ ଛଅଟି ମହାଯୁଦ୍ଧ ଘଟିଥିଲା। ଏହାମାନଙ୍କ ନାମ ଏବେ ମୁଁ କ୍ଷିପ୍ରରେ କୁହିବି: ପ୍ରଥମ ନରସିଂହ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବାମନ, ତୃତୀୟ ବରାହ, ଚତୁର୍ଥ ଅମୃତ ମନ୍ଥନ, ପଞ୍ଚମ ଭୟଙ୍କର ତାରକା ଯୁଦ୍ଧ। ଛଅଟି ମଧ୍ୟରୁ ଅଦିବକ, ସପ୍ତମ ତ୍ରିପୁର, ଅଷ୍ଟମ ଅନ୍ଧକାର, ନବମ ଧ୍ୱଜ, ଦଶମ ବର୍ତ୍ତ, ଏକାଦଶ ହଳ, ଦ୍ୱାଦଶ ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧମାନେ: ଦୈତ୍ୟ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ନରସିଂହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ; ବାମନ ବଳିଙ୍କୁ ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରିବା ବେଳେ ବଶ କଲେ। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଦେବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏକାକୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଲେ; ସେ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅପରାଜିତ ଥିଲେ। ବରାହଙ୍କ ଦାଁତରେ ପୃଥିବୀ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର ହେଲା; ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଅମୃତ ମନ୍ଥନ ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହେଲେ। ଏହି ପରି ଦେବ ଓ ଅସୁରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅବତାର ଓ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଘଟିଥିଲା।