ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥାରେ, ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଯିଏ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରି, ତିନି ଜଗତକୁ ଏକ ଏକ କରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ରଦିନ, ମାସ, ଦିନ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ସମୟର ଯୋଗ, ତିନି ପ୍ରକାର ମାପ ଓ ତିନି ଧାରା ସମୟକୁ ତିଆରି କଲେ । ସେ ଜୀବନକାଳ, କ୍ଷେତ୍ର, ବୃଦ୍ଧି, ଚିହ୍ନ, ରୂପର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି, ଧନ, ପ୍ରତାପ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନର ନିୟମ କଲେ । ତିନି ଜାତି, ତିନି ଜଗତ, ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ, ତିନି ଅଗ୍ନି, ତିନି ସମୟ, ତିନି କାର୍ଯ୍ୟ, ତିନି ମାୟା, ତିନି ଗୁଣ ଏହି ସବୁ ସେ ତିଆରି କଲେ । ସେଉଁଥିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଓ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା ସେ । ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଆଗମନ ଓ ଯାଗମନର ନାୟକ, ବିଭିନ୍ନତାର ନାଥ । ସେ ଧର୍ମିକମାନେ ପାଇଁ ଏକ ପଥ, ଅଧର୍ମିକମାନେ ପାଇଁ ଅପଥ; ଚାରିପ୍ରକାର ଶ୍ରେଣୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା; ଚାରି ବେଦର ଜ୍ଞାତା, ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟ; ଦିଗ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିର ସ୍ୱାମୀ । ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଟି ଆଲୋକ, ଯୁଗର ନାଥ, ରାତିର ଚରଣ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୱୀ । ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୱୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମନିୟମୀ, ଆଦିତ୍ୟ ଆଦି ଦେବତା, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଶକ୍ତି । ଯୁଗ ଶେଷରେ ଶେଷକାରୀ, ଜଗତ ନଶ୍ଟକର୍ତ୍ତାମାନେ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା, ଜଗତର ସେତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସେତୁ, ଶୁଭକର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ । ବେଦ ଜ୍ଞାତାମାନେ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତି ଧାରଣକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ନାଥ; ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟେ ସେ ସୋମ, ଅଗ୍ନିମାନେ ଅଗ୍ନି । ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମନ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ତପ; ନିୟମରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟମାନେ ନମ୍ରତା, ଚମତ୍କାରମାନେ ଚମତ୍କାର । ରୂପମାନେ ରୂପ, ଲକ୍ଷ୍ୟମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମିତ ବାୟୁ, ପ୍ରାଣ, ହୋମାଗ୍ନି । ଦିନରେ ହୋମାଗ୍ନି ପ୍ରାଣ, ଅଗ୍ନିର ପ୍ରାଣ ମଧୁସୂଦନ; ରସ ରକ୍ତ ହେଲା, ରକ୍ତରୁ ମାଂସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି । ମାଂସରୁ ଚର୍ବି, ଚର୍ବିରୁ ହାଡ଼, ହାଡ଼ରୁ ମଜ୍ଜା, ମଜ୍ଜାରୁ ଶୁକ୍ର । ଶୁକ୍ରରୁ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ରସ ଶକ୍ତିର କ୍ରିୟାରୁ; ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ଜଳ, ଯାହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ୍ତ ବୋଲାଯାଏ । ଅଣ୍ଡ ଉଷ୍ଣତାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶୁକ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମା, ରଜ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ । ଏହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥା ରସକୁ ଅନୁସରି, ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି; କଫ ଗୁଣରୁ ଶୁକ୍ର, ପିତ୍ତ ଗୁଣରୁ ରକ୍ତ । ହୃଦୟ କଫର ଆସନ, ନାଭି ପିତ୍ତର ଆସନ; ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟ ମନର ଆସନ । ନାଭି ଭିତରେ ଅଗ୍ନିଦେବତା ବସନ୍ତି; ପ୍ରଜାପତି ମନ, କଫ ସୋମ । ପିତ୍ତ ଅଗ୍ନି; ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ, ଏହି ଦୁଇ ଜଗତର ତତ୍ତ୍ୱ; ଏଭଳି ଅଣ୍ଡ ବିକାଶ ପାଉଛି, ଜଳର ଏକ ଦଳ ଭଳି । ବାୟୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତ୍ୱ ହେଇ, ଶରୀରରେ ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ବିକାଶ କରେ । ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ; ପ୍ରାଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରି ଶରୀରରେ ଚଳିଥାଏ । ଅପାନ ତଳ ଭାଗରେ, ଉଦାନ ଉପରକୁ, ବ୍ୟାନ ସମସ୍ତେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସମାନ ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼ରେ । ଏଠାରୁ ଭୂତ ଶକ୍ତି ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ—ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଏଠାରେ ନିୟୋଜିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏହି ଶରୀର ପୃଥିବୀ ଶରୀର, ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମା ବାୟୁ । ଆକାଶରୁ ମୁଖ ଉତ୍ପନ୍ନ, ରସର ଚଳନ ଆରମ୍ଭ; ଅଗ୍ନି ଦୃଷ୍ଟି, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆଲୋକ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କର ବିଷୟ ଏହି ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ଏଭଳି, ନିତ୍ୟ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହି ମରଣଶୀଳ ଜଗତରେ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ? ଏହି ଆମର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜିଜ୍ଞାସା: ଚଳନ୍ତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଚଳିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ନେଲେ? ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏକ ପରେ ଏକ ଶୁଣିବାକୁ; ବେଦ ଓ ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଚମତ୍କାର ଗୁଣରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରିଛନ୍ତି । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚମତ୍କାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଆପଣ ଆମକୁ କହିବେ, ଏହି ଆନନ୍ଦଦାୟୀ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରଭାବ, ପ୍ରତାପ, ଅବତାର ଓ ଚମତ୍କାର କାର୍ଯ୍ୟ ଏଠାରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯିଅ । ଏବେ ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମହାତ୍ମା ଅବତାର କଥା ଅନୁବାଦ କରିବି; ସେ ଶୁଭ, ତପସ୍ୱୀ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ଅଞ୍ଚଳ ଶେଷରେ ଭୃଗୁଙ୍କର ଶାପରେ ସତ୍ତରି ସତ୍ତର ଜନ୍ମ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଦେବମାନଙ୍କର କାମ ସାଧନ କରିବାକୁ ଯୁଗ ଶେଷରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ଉପରେ ମୋ ଉତ୍ତର ଶୁଣ, ଯୁଗ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ଓ ସମୟ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ, ପ୍ରଭୁ ଅବତର କରନ୍ତି । ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ, ଭୃଗୁଙ୍କର ଶାପ ଓ ଦେବ-ଦାନବଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରୁ ସେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । ଦେବ-ଦାନବଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରୁ ସେ କିପରି ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହେଲା? ଏହି କଥା ମୁଁ ଏକ ପରେ ଏକ କହିବି । ଦେବ-ଦାନବ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମୟରେ ଦାନବ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ତିନି ଜଗତରେ ରାଜ କରୁଥିଲେ । ଏହି ତିନି ଜଗତ ନିର୍ବିକଳ୍ପରେ ବଳି ଶାସନ କରୁଥିଲେ; ଦେବ ଓ ଦାନବ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ମିତ୍ରତା ଥିଲା ।