ଏହି ଉତ୍କଳ ଗାଥାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କଳା ଓ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟର ବିବରଣା ଆମେ ଶ୍ରୁତି ଦେଖୁଛୁ । ତାଙ୍କର ନାଭିର ଅରଣ୍ୟରୁ ପ୍ରାଚୀନ ପିତୃଲୋକ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମହାସାଗରରେ ବିଲୀନ ହେବା ସମୟରେ ଏହି ଅମଳ ପଦ୍ମ ଉପସ୍ଥିତ ହେବାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଗଲା । ତିନି ଦେବତାମୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ତାରକାମୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ ବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ଆସି, ଦୁଧର ସାଗରର ଉତ୍ତର କୂଳରେ କାଳନେମିକୁ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଭାବରେ ପ୍ରହାର କରି ତାଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ । ସେଠି ଅନନ୍ୟ ଧ୍ୟାନରେ ସେ ଅନନ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦେବମାତା ଅଦିତି ତ୍ୟାଗ ଓ ତପସ୍ୟାର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ସେ ଗର୍ଭରେ ଥିବା ସମୟରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ବଡ଼ ଭାବରେ ନମ୍ର କରିଥିଲେ । ଏହି ଜଗତର ଗ୍ରହ ଚଳି ଯିବା ସମୟରେ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେଇଥିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟତ୍ୱ ପୁରୁହୂତ କୁ ଦେଲେ । ସେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ୱାହାର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି, ଓ କୁଶଶ୍ରବ ନାମକ ବେଦୀ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ଅଞ୍ଜନପାତ୍ର, ତ୍ୱକ୍ତ୍ର, ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ଓ ତିନି ପ୍ରକାରର ହୋମ କ୍ରିୟା ତିନିଠାରେ କରିଥିଲେ । ଦେବମାନଙ୍କୁ ହୋମ ଦେଲେ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାରେ ସେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞ ସ୍ୱରୂପ ହେଇଥିଲେ । ସେ ଯଜ୍ଞ ଶ୍ରମ୍ବ, ଅରଣୀ, ତ୍ୱକ୍ତ୍ର, ଶୋମ, ପାବକ, ପରିଧି, ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସେ ପୁରୋହିତ, ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଭଳି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ଉଦ୍ଭବ କରିଥିଲେ । ଏକ ଏକ ଯୁଗର ଅନୁସାରେ ସେ ତିନି ଜଗତ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କ୍ଷଣ, କାଷ୍ଠା, କଳା ଓ ତିନି ପ୍ରକାରର ସମୟ ଉଦ୍ଭବ କରିଥିଲେ । ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ସମୟ ଯୋଗ ଓ ତିନି ପ୍ରକାରର ମାପ ତିନିଠାରେ ଉଦ୍ଭବ କରିଥିଲେ । ଆୟୁ, କ୍ଷେତ୍ର, ବୃଦ୍ଧି, ଚିହ୍ନ, ରୂପର ଶୋଭା, ବୁଦ୍ଧି, ଧନ, ପ୍ରତାପ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଅଧିକାର ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ତିନି ଵର୍ଗ, ତିନି ଲୋକ, ତିନି ଜ୍ଞାନ, ତିନି ଅଗ୍ନି, ତିନି ସମୟ, ତିନି କାର୍ଯ୍ୟ, ତିନି ମାୟା ଓ ତିନି ଗୁଣ ସେ ଉଦ୍ଭବ କରିଥିଲେ । ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଓ ଦେବମାନେ ଉଦ୍ଭବ କରିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦଳ ଉଦ୍ଭବ କରିଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା । ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଚଳାଚଳର ନେତା, ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତାର ନାୟକ । ସେ ଧର୍ମମାନେ ପାଇଁ ପଥ ଓ ଅଧର୍ମ କର୍ତ୍ତାମାନେ ପାଇଁ ଅପଥ; ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପାଦକ ଓ ରକ୍ଷକ । ସେ ଚାରି ଵେଦ ଜ୍ଞାତା, ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟ; ଦିଗ, ଆକାଶ, ଭୂମି, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଭବ । ଦୁଇ ଦୀପ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଯୁଗର ନାୟକ, ରାତିରେ ଚଳିବା ବ୍ୟକ୍ତି; ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା । ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୱୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିଗ୍ରହୀ; ଆଦିତ୍ୟ ଦେବମାନେର ଆରମ୍ଭ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ବିନାଶକ । ସେ ଯୁଗର ଶେଷରେ ଶେଷ ହେବା, ଜଗତ ନାଶକମାନଙ୍କର ନାଶକ; ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ, ଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ । ସେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତି ଧାରଣ କର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କର ନାୟକ; ସେ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶୋମ ଓ ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ହେଇଥିଲେ । ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମନ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା; ନିୟମିତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନମ୍ରତା, ଦୀପ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତି । ସେ ରୂପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରୂପ, ଲକ୍ଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବାୟୁ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ହୋମ ଅଗ୍ନି । ଦିନରେ ହୋମ ଅଗ୍ନି ପ୍ରାଣବାୟୁ, ଅଗ୍ନିର ପ୍ରାଣବାୟୁ ମଧୁସୂଦନ; ରସ ରକ୍ତ ହେଲା, ରକ୍ତ ରୁ ମାଂସ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା । ମାଂସ ରୁ ଚର୍ବି, ଚର୍ବି ରୁ ହାଡ଼, ହାଡ଼ ରୁ ମଜ୍ଜା, ମଜ୍ଜା ରୁ ଶୁକ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା । ଶୁକ୍ର ରୁ ଗର୍ଭ ଉଦ୍ଭବ, ରସ ଭିତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା; ପ୍ରଥମେ ଜଳ, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳ ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ । ଗର୍ଭ ତାପ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟ ମାଣ୍ଡଳ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଶୁକ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମୟ, ରଜ ଅଗ୍ନିମୟ । ଏହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥା ରସ ଅନୁସରଣ କରେ, ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି; କଫ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଶୁକ୍ର ଉଦ୍ଭବ, ପିତ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ରକ୍ତ । ହୃଦୟ କଫର ଆସନ, ନାଭି ପିତ୍ତର ଆସନ; ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟ ମନର ଆସନ । ନାଭିର ଅନ୍ତଃ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ବସିଥିଲେ; ମନ ପ୍ରଜାପତି, କଫ ଶୋମ ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ । ପିତ୍ତ ଅଗ୍ନି; ଏହି ଦୁଇ, ଅଗ୍ନି ଓ ଶୋମ, ଜଗତର ସାର ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ; ଏହିପରି ଗର୍ଭ ଜଳ ମଣ୍ଡଳ ଭଳି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ବାୟୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ଶରୀରରେ ପଞ୍ଚ ଭାବରେ ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ପୁନଃ ବୃଦ୍ଧି କରେ । ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ; ପ୍ରାଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଶରୀର ଭିତରେ ଚଳିଥିଲେ । ଅପାନ ଶରୀର ତଳ ଭାଗରେ, ଉଦାନ ଉପର ଭାଗରେ, ବ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଭାଗରେ, ସମାନ ସମସ୍ତ ଯୋଗରେ ରହିଥିଲେ । ଏହିପରି ଭାବରେ ଭୂତମାନଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ: ଭୂମି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି । ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏଠି ସ୍ଥିତ, ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏହା ଭୂମି ଶରୀର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମା ବାୟୁ ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ । ଆକାଶରୁ ମୁଖ ଉଦ୍ଭବ, ରସର ଚଳାଚଳ ଆରମ୍ଭ; ଅଗ୍ନି ଦୃଷ୍ଟି ହେଲା, ତାହାର ଦୀପ୍ତି ଆଲୋକ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାହାର ବିଷୟ ସେଇ ଶକ୍ତିରୁ ଉଦ୍ଭବ । ଏହିପରି ଶାଶ୍ୱତ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଜନ କରିଥିଲେ । ତେଣୁ, ଏହି ମରଣଶୀଳ ଜଗତରେ, ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ? ଏହା ଆମର ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୱନି, ଓ ବୃହତ୍ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ: ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳରେ ଚଳିବା ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ଦେହର ଅଧିକାରୀ ହେଲେ?