ହରି, ସବୁ ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ମୂଳ, ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା କେମିତି ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ? ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମନର ଚକ୍ରକୁ ଏକାକି ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି, ସେ ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ କିପରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପତ୍ତି କଲେ? ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଗୋ ଚରଣକୁ ସାଧାରଣ କରିଦେଲେ, ସେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଗୋପାଳକ ହେବାକୁ ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟକୁ ଗଲେ? ସେ ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା ଭାବେ ପଞ୍ଚମହାଭୂତକୁ ବିଭଜିତ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେ ଶ୍ରୀଧର କିପରି ଏ ଭୂମିରେ ଜନନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଧରାଗଲେ? ତିନି ପଦେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ବିଜୟ କରି, ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ମାର୍ଗ ଏବଂ ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷାର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସମୟର ଶେଷରେ, ଜଳର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପିଇ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ସମସ୍ତ କୁ ଏକ ମହାସାଗର କରିଦେଲେ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ଭୂମିକୁ ଦାନବଙ୍କୁ ହରାଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। ସେ ଅଗ୍ନିର ରୂପ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପି, ପାତାଳରେ ରହି, ଓସାଧି ଧରିଥିବା ଜଳ ଅନ୍ନକୁ ପିଇଥିଲେ। ସେଇ ଦେବତା, ଯାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ସହସ୍ରପାଦ, ସହସ୍ରକିରଣ, ସହସ୍ରଶିର୍ଷ ଦେବତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯାହାଙ୍କ ନାଭି କୁସୁମ ରୁପରେ ପିତୃଲୋକ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା, ଓ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଏକ ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେବାବେଳେ ଏହି ଅପରିମଳିତ ପଦ୍ମ ଦେଖାଦେଲା। ଯେଉଁଠାରେ ତାରକାମୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନବମାନେ ବିନାଶ ହେଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କଲେ। ଗରୁଡ଼ାରେ ଆରୋହଣ କରି, ସେ କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର କୂଳରେ କାଳନେମିକୁ ବିନାଶ କରି, ସେଠାରେ ଅନନ୍ତ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଇ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଶୟନ କରିଛନ୍ତି। ପୁରାତନ କାଳରେ ଅଦିତି ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ କଲେ; ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅତିବିପଦ ହୋଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅତି ନମ୍ର କରିଦେଲେ। ଯେବେ ବାୟୁ ଏହି ଜଗତର ଅବସ୍ଥାନକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଇ, ଦାନବମାନେ ପାଣିରେ ପହଞ୍ଚିଗଲେ, ସେ ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତା ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଦେବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଓ ପୁରୁହୂତ (ଇନ୍ଦ୍ର) କୁ ତାଙ୍କର ନେତୃତ୍ୱ ଦେଲେ। ସେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଗାଢ଼ପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ୱାହାର୍ଯ୍ୟ, ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି ଓ କୁଶଶ୍ରବ ନାମକ ବେଦୀ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେ ସ୍ନାନପାତ୍ର, ଅଞ୍ଜନୀ, ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ଓ ତିନି ପ୍ରକାରର ହୋମ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ହୋମ, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡଦାନ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଲେ, କାରଣ ସେଇ ଯଜ୍ଞର ଆତ୍ମା। ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ, ସମିଦ୍ଧ, ଅଞ୍ଜନୀ, ସୋମ, ପାବକ, ପରିଧି, ଯଜ୍ଞଦ୍ରବ୍ୟ, ଓ ଅଗ୍ନି ସେଇ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଋତ୍ବିକ୍, ଯଜ୍ଞୀ, ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଭଳି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ଯୁଗଅନୁସାରେ ତିନି ଲୋକ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କ୍ଷଣ, କାଷ୍ଠା, କଳା ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ସମୟ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ସମୟର ଯୋଗ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ମାପ ସେଇ ଦେଲେ। ଆୟୁଷ୍ୟ, ଖେତ୍ର, ବୃଦ୍ଧି, ଚିହ୍ନ, ରୂପର ଶୋଭା, ବୁଦ୍ଧି, ଧନ, ପ୍ରତାପ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅଧିକାର ସେଇ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ। ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ, ତିନି ଲୋକ, ତ୍ରୟୀ ଜ୍ଞାନ, ତିନି ଅଗ୍ନି, ତିନି ସମୟ, ତିନି କାର୍ଯ୍ୟ, ତିନି ମାୟା ଓ ତିନି ଗୁଣ ସେଇ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ, ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେ ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯୋଗରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳର ନେତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତାର ନାୟକ। ସେ ଧର୍ମୀୟଙ୍କ ପାଇଁ ପଥ, ଅଧର୍ମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅପଥ; ଚତୁର୍ଣ୍ଣ ଵର୍ଣ୍ୟର ମୂଳ ଓ ପାଳକ। ସେ ଚାରି ବେଦର ଜ୍ଞାତା, ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟ; ଦିଗ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ସେଇ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇ ଆଲୋକ, ସେ ଯୁଗର ନାଥ, ରାତିର ଚରଣକାରୀ; ସେ ପରମେଶ୍ୱର, ପରମ ତପସ୍ୟା। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀ, ସ୍ୱୟଂନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରମ ଆଦର୍ଶ; ଆଦିତ୍ୟ ଆଦି ଦେବତା ଓ ଦାନବ ନାଶକ। ସେ ଯୁଗାନ୍ତରେ ସମସ୍ତର ଶେଷକାରୀ, ଜଗତ ନାଶକଙ୍କ ନାଶକ; ସେ ସମସ୍ତ ପୁନସ୍ଥାପନାର ସେତୁ, ପୁଣ୍ୟ କର୍ମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ରତମ। ବେଦବିଦ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ଞେୟ, ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ନାୟକ; ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୋମ, ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ। ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମନ, ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା; ନିୟମିତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନମ୍ରତା, ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତେଜସ୍ୱୀ। ସେ ଆକୃତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆକୃତି, ଲକ୍ଷ୍ୟବାନ୍ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ଆକାଶର ଜନିତ ବାୟୁ, ପ୍ରାଣ, ଓ ହୋମାଗ୍ନି। ଦିନରେ ହୋମାଗ୍ନି ପ୍ରାଣ ଅଟୁଟ; ଅଗ୍ନିର ପ୍ରାଣ ମଧୁସୂଦନ; ରସ ରୁ ରକ୍ତ, ରକ୍ତରୁ ମାଂସ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମାଂସରୁ ଚର୍ବି, ଚର୍ବିରୁ ଅସ୍ଥି, ଅସ୍ଥିରୁ ମଜ୍ଜା, ମଜ୍ଜାରୁ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ। ଶୁକ୍ରରୁ ଗର୍ଭ ହୁଏ, ରସର କ୍ରିୟାରେ; ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ଜଳ, ଯାହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ତାପରୁ ଗର୍ଭ ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଶି ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶୁକ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମା ସ୍ୱଭାବର, ରଜ ଅଗ୍ନି ସ୍ୱଭାବର। ଏହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥା ରସକୁ ଅନୁସରେ, ସାମର୍ଥ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି; କଫ ଦଳରେ ଶୁକ୍ର, ପିତ୍ତ ଦଳରେ ରକ୍ତ। ହୃଦୟ କଫର ଆସନ, ନାଭି ପିତ୍ତର ଆସନ; ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟ ମନସ୍ଥଳ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।