ଏପରି ଭାବେ ବୃଷ୍ଣି କୁଳର ଉତ୍ପତ୍ତିର କଥା ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି କଥା କହିବାରେ, ଯେଉଁ ମହାନ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ଖ୍ୟାତି ଲାଭ—ସାଧିତ ହୋଇଛି। ଏବେ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ, ଯେଉଁମାନେ ପୂଜିତ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ସେମାନେ ହେଲେ—ସଙ୍କର୍ଷଣ, ବାସୁଦେବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସାମ୍ବ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜଣ ବୃଷ୍ଣି କୁଳର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୀର। ସାଥିରେ, ସପ୍ତ ଋଷି, କୁବେର, ଯକ୍ଷ ଓ ମଣିବର ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଶାଳାକି, ବଦର, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟଶାଳୀ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ, ମହାଦେବ ନନ୍ଦିନ, ଶାଳଙ୍କାୟନ, ଆଦିଦେବ ଓ ଜିଷ୍ଣୁ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଥିଲେ। ଏହି ଦେବତା ମଧ୍ୟରୁ ବିଷ୍ଣୁ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, କେତେ ଜନ୍ମ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ୍ରେ ଏହି ମହାପ୍ରାଣଙ୍କର କେତେ ଅବତାର ହେବ? ଶେଷ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଷେତ୍ରରେ କାହିଁକି ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୁଏ? ପୁନଃପୁନି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାହିଁକି ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି? ଏହି ସବୁ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଆମେ କ୍ରିଷ୍ଣଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଦେହରେ କୃତ ଶତ୍ରୁନାଶୀ କ୍ରିୟା, ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ। ହେ ସୂତ, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ଅବତାର ଓ ସ୍ୱଭାବର କ୍ରମ ଆମକୁ କୁହ। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରି, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଦେଇ, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଘରେ ବାସୁଦେବ ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ? ଏହି ଅମର ଦେବମାନେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଯାହାର ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଦେବଲୋକ ଛାଡ଼ି, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଜଗତକୁ ଆସିଲେ? ହରି, ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ନାୟକ, ପୃଥିବୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ଉତ୍ସ—ସେ ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା କାହିଁକି ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ? ସେ ଏକା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଚକ୍ରକୁ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି—ସେ କିପରି ଜ୍ଞାନ ଦାନ କଲେ? ସେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଗୋପାଳନକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କଲେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଗୋଉପାଳ ଭାବେ ଗଉଳିଆ ହେଲେ? ସେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବିଭକ୍ତ କରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ସେ ଶ୍ରୀବତୀ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଏ ଭୂମିରେ ଜନନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ରହିଲେ? ସେ ତିନି ପଦେ ଏହି ଜଗତ୍ର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜୟ କରି, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ଏହି ତିନି ପରମ ପୁରୁଷାର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେ ଶେଷ କାଳରେ ଜଳରୂପ ଧାରଣ କରି, ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ଏକ ସମୁଦ୍ର କଲେ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ସମସ୍ତକୁ ଏକତ୍ର କଲେ। ପ୍ରାଚୀନ ଦିନରେ ସେ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଦାନବମାନଙ୍କ ହାତରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ସେ, ସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମହାବଳୀ ଦାନବ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବିଧ୍ଵଂସ କଲେ। ସେ, ପୂର୍ବେ ଔର୍ବ ନାମକ ଅଗ୍ନି ଭାବେ, ସମ୍ବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ପାତାଳରେ ବସି, ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଜଳ-ହୋମ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ଦେବତାକୁ ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ‘ସହସ୍ରପାଦ’, ‘ସହସ୍ରକିରଣ’, ‘ସହସ୍ରଶିର୍ଷ’ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଯାଙ୍କର ନାଭି କମଳରୁ ପିତୃଲୋକ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ସମୁଦ୍ରରେ ଢାକି ଯାଇଥିଲା, ସେଠାରେ ପବିତ୍ର କମଳ ଉପଜିଲା। ତାରକାମୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନବମାନେ ବିନାଶ ପାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମିଶ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଗରୁଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି, କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର ତୀରେ କାଳନେମିକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବିଧ୍ଵଂସ କଲେ; ସେଠାରେ ଅନନ୍ୟ ଧ୍ୟାନରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ ଆଦିତି ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ଭଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ବି ସେ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନମ୍ର କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଗୃହକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଲେ, ଦାନବମାନେ ଜଳରେ ପଡ଼ିଲେ, ସେ ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତା ସ୍ୱର୍ଗ ଦେବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୁରୁହୂତ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନାୟକ କଲେ। ସେ ନିୟମାନୁସାରେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଅନ୍ୱାହାର୍ୟ, ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି ଏବଂ କୁଶଶ୍ରବ ନାମକ ବେଦୀ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେ ଅଞ୍ଜନପାତ୍ର, ଦର୍ଭ, ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ଓ ତ୍ରିବିଧ ହୋମ କ୍ରିୟା କଲେ। ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ହୋମ ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡ ଦେଇ, ଯଥାବିଧି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ; ସେ ଯଜ୍ଞର ମୂଳ ଆତ୍ମା। ଯଜ୍ଞ ଶଠି, ଅରଣି, ଦର୍ଭ, ସୋମ, ପାବକ, ବେଦୀ, ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ସେଇଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ସେ ପୂର୍ବେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଋତ୍ବିଜ୍, ଯଜ୍ମାନ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଦିଆଁ ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଯୁଗଅନୁସାରେ ସେ ତିନି ଲୋକ, କ୍ଷଣ, ନିମିଷ, କାଷ୍ଠା, କଳା ଓ ତ୍ରିବିଧ କାଳ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ସମୟ ଏବଂ ତ୍ରିବିଧ ମାପ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ସେ ଆୟୁ, କ୍ଷେତ୍ର, ବୃଦ୍ଧି, ଚିହ୍ନ, ରୂପ, ବୁଦ୍ଧି, ଧନ, ପ୍ରତାପ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧିକାର ଦେଇଥିଲେ। ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ, ତିନି ଲୋକ, ତ୍ରୟୀ ଜ୍ଞାନ, ତିନି ଅଗ୍ନି, ତିନି କାଳ, ତିନି କାର୍ଯ୍ୟ, ତିନି ମାୟା ଓ ତିନି ଗୁଣ ସେଇଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି, ଦେବମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବସମୂହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯୋଗରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଆଗମନ ଓ ଯାତ୍ରାର ନାୟକ; ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତାର ଧାରକ। ସେ ଧର୍ମୀମାନେ ପାଇଁ ପଥ, ଅଧର୍ମୀମାନେ ପାଇଁ ଅପଥ; ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ସ ଓ ରକ୍ଷକ। ସେ ଚାରି ବେଦର ଜ୍ଞାତା, ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟ; ଦିଗ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି—ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଅଂଶ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇ ଦୀପ; ସେ ଯୁଗର ନାୟକ, ରାତିର ଭ୍ରମଣକାରୀ; ସେ ପରମ ଦେବତା, ପରମ ତପସ୍ବୀ। ସେ ପରମ ତ୍ୟାଗୀ, ସ୍ୱୟଂ-ନିୟମିତ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଆଦି ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କର ବିଧ୍ଵଂସକ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅବତାର, କାର୍ଯ୍ୟ, ଓ ସ୍ୱଭାବ ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପୂଜ୍ୟ।