ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା, ଯାହାଠାରୁ ନିଷଧ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ଏକଲବ୍ୟ, ଅତି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ସୂର୍ବୀର, ନିଷାଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଉଢ଼ ହେଲେ। ଗଣ୍ଡୂଷା, ଯିଏ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦୟାକରି କୃଷ୍ଣ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଦେଲେ—ଚାରୁଦେଷ୍ଣ ଓ ସାମ୍ବ, ଦୁହେଁ ଶସ୍ତ୍ରଚଳନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। କନକଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ନିଜ ପୁଅ ଥିଲେ—ତନ୍ତିଜା ଓ ତନ୍ତିମାଳା; ତଥା, ବସ୍ତାବନ ଯିଏ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବସୁଦେବ ତାଙ୍କୁ ଦାତ୍ରୈୟ ଶୌରି ଓ କୌଶିକଙ୍କୁ ଦତକ ଦେଲେ। ତପା, କୋଧନୁ, ବିରଜା ଓ ଶ୍ୟାମସୃଞ୍ଜି ଜନ୍ମ ହେଲେ; ଶ୍ୟାମ ନିଜେ ସନ୍ତାନହୀନ ରହିଲେ, ଶ୍ୟାମକ ବୋଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ରାଜର୍ଷି ପଦ ଲାଭ କଲେ। ଯିଏ ଏହି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା କଠୋର ନିୟମରେ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଢ଼ାନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାନ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଦେବତାମନ୍ଦେର ଦେବତା, ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ କୃଷ୍ଣ, ପୂର୍ବେ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ; ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୀଳା କରିବା ପାଇଁ, ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଦେବକୀ ଓ ବସୁଦେବଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଅଦ୍ଭୁତ ଚତୁର୍ଭୁଜ, କମଳନୟନ, ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି ଓ ଶ୍ରୀମୟ ଏହି ପ୍ରଭୁକୁ ଜଣାଯାଇଥିଲା। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଯୋଗୀଶ୍ୱର କୃଷ୍ଣ, ମାନବ ଆକୃତିରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଯଦ୍ୟପି ଅପ୍ରକଟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଚିହ୍ନରେ ବସିଥିଲେ; ସେହି ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ଓ ନାଥ। ଯାହାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଯିଏ ଅବିନାଶୀ, ସେହି ନାରାୟଣ ଦିବ୍ୟ ଦେବତା ହୋଇ ଚିରଅବିନାଶୀ ହରି ହେଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଜାପତିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ; ପରେ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁଅ ହୋଇ, ଯାଦବମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ହେଲେ, ଏବଂ ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ହେଲେ। ଯାହାର କୃପାରେ ଅଦିତି ଦେବୀ ଏକ ପୁଅ ପାଇଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ। ଏହିପରି, ଯୟାତି ବଂଶୀୟ ଧର୍ମାତ୍ମା ବସୁଦେବଙ୍କ କୁଳ, ସେମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ସମୁଦ୍ର କମ୍ପିଉଥିଲା, ପାହାଡ଼ ହଲୁଚୁଆଉଥିଲେ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ତୀବ୍ର ଅଲୋକରେ ଜ୍ୱଳିଉଥିଲା। ଶୁଭ ବାୟୁ ବହୁଥିଲା, ଧୂଳି ଶାନ୍ତ ହେଇଯାଇଥିଲା, ଦୀପଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଅଭିଜିତ ନକ୍ଷତ୍ର, ଜୟନ୍ତୀ ରାତି ଓ ଜୟମୂହୂର୍ତ୍ତ—ଏହି ସମୟରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। ଚିରଅବିନାଶୀ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ହରି, ନାରାୟଣ, ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ଲୋକମାନେ ମୋହିତ ହେଲେ। ଆକାଶରୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି କଲେ; ହଜାର ହଜାର ମହାର୍ଷି ଓ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଶୁଭ ଷ୍ଟୁତି ଗାଇ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ବସୁଦେବ, ତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯିଏ ସେ ରାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଚିହ୍ନ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଲେ, କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅପସାରଣ କରନ୍ତୁ। ମୁଁ କଂସର ଭୟ କରୁଛି; ଏହି ଏକଥା କହୁଛି। ମୋର ଆଗରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ସେ ହତ୍ୟା କରିଛି।” ବସୁଦେବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି ଅପସାରଣ କଲେ; ପିତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ସେ ନନ୍ଦଗୋପଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ, ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ତାଙ୍କୁ ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ଯଶୋଦା ଓ ଦେବକୀ, ଦୁହେଁ ଗର୍ଭବତୀ ଥିଲେ; ଯଶୋଦା ଥିଲେ ଗୋପମୁଖ୍ୟ ନନ୍ଦଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ। ସେଇ ରାତିରେ, ଯେବେ କୃଷ୍ଣ, ବୃଷ୍ଣିବଂଶର ନାଥ, ଜନ୍ମିଲେ, ଯଶୋଦା ମଧ୍ୟ ଏକ ଝିଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ବସୁଦେବ, ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ନବଜାତ ଶିଶୁକୁ ରକ୍ଷା କଲେ ଓ ପୁଅକୁ ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ନିଜେ ଝିଅକୁ ନେଇଲେ। ନନ୍ଦଗୋପଙ୍କୁ ଦେଇ କହିଲେ—“ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କର। ତୁମର ପୁଅ, ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶୁଭ, ଯାଦବମାନଙ୍କ ଗର୍ବ ହେବେ। ଏହି ଦେବକୀଙ୍କ ଶିଶୁ, ଆମର ଦୁଃଖ ଶେଷ କରିବେ।” ତା’ପରେ ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭି ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଝିଅକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ, ଏବଂ ତାକୁ ଏକ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରିଣୀ କନ୍ୟା ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ। କଂସ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ ଯେ ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି; ସେ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ, ଝିଅକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ସେ ଝିଅକୁ ମୃତ ବୋଲି ଭାବିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ବଞ୍ଚିଗଲେ; ସେ ଝିଅ ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ଘରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ଓ ବଢ଼ିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଦେବୀମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସେ ନିୟମାନୁସାରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଝିଅ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। କେଶବଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକାଦଶ ଭାଇ ଜନ୍ମିଲେ; ସମସ୍ତ ଯାଦବ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଦେବତାମନ୍ଦେର ଦେବତା, ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିବା କୃଷ୍ଣ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଲେ। ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ: “କଂସ, ବୋଜ ରାଜା, କିଏ ଦେବକୀ-ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଓ ଶିଶୁମାନେକୁ ହତ୍ୟା କଲେ? ଦୟାକରି ଆମକୁ ଏହି କଥା କହନ୍ତୁ।” ସୂତ କହିଲେ: “କିପରି କଂସ, ମୂଢ଼ ମନରେ, ଏକ ପରେ ଏକ ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅମାନେକୁ ହତ୍ୟା କଲେ, ଏହା ଶୁଣନ୍ତୁ।” ଭୟରେ, ବଳଶାଳୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଦୂରେ ପଠାଯାଇଥିଲା; ତେଣୁ ଗୋବିନ୍ଦ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୋମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଢ଼ିଲେ। ଦେବକୀ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ବସୁଦେବଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ, ଏକଥିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯେ, କଂସ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକ ଥିଲେ; ସେତିବେଳେ ସେ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଆକାଶରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା, ଯାହା ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟମାନ ଥିଲା; କଂସ ଏହି ସ୍ୱରକୁ ନିତ୍ୟ ଭୟ କରୁଥିଲେ। “ହେ କଂସ, ତୁମେ ଏହି ରଥ ଚଳାଉଛ; ତାଙ୍କ ଏକାଦଶ ଗର୍ଭ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, କଂସ ଅସ୍ଥିର ଓ ମୂଢ଼ ମନରେ, ତଳୱାର ନେଇ, ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।