ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଷଡ୍ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା ଆମେ ଶୁଣିଥିଲୁ। ଅତ୍ରିଙ୍କ ଅର୍ଥ 'ମୁଁ ତୃତୀୟ', ଏହି ଭାବରୁ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ରି ନାମରେ ଚିହ୍ନିଯାଏ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଜନ୍ମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କେଶରୁ ହେବାରୁ ସେହି ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ପୁଲହଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦୀର୍ଘ କେଶରୁ ହେଇଥିଲା, ଏହି ଭାବରେ ସେ ଚିହ୍ନିତ। ବସୁମାନ, ଯିଏ ପୃଥିବୀରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେ ବସୁମାନ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ବସୁମାନ ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ କହନ୍ତି। ଏହି ଷଡ୍ ମହାର୍ଷି, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସେମାନେ ଜଗତର ପ୍ରଜାପିତା ଭାବରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ପ୍ରଜାପତି ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଏହି ମହାର୍ଷିମାନେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପିତୃମାନେକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ, ଏହି ପିତୃମାନେ ସାତ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମରୀଚି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ବସିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି—ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ପିତୃମାନଙ୍କ ବଂଶ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା। ଏହି ପିତୃମାନେ ତିନିଟି ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ—ଅପୂର୍ବ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ଚମକୁଥିବା। ଏହି ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯମ ଦେବ ରାଜା, ତାଙ୍କ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷୀମାନେ ଦମିତ ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରଜାପତି ଭାବରେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ନାୟକ। କର୍ଦମ, କଶ୍ୟପ, ଶେଷ, ବିକ୍ରାନ୍ତ, ସୁଶ୍ରୁବସ, ବହୁପୁତ୍ର, କୁମାର, ବିବସ୍ୱାନ୍, ଶୁଚିଶ୍ରବା—ଏହି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପ୍ରଚେତସ, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ବହୁଳସ୍ୱ, ପ୍ରଜାପତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ପ୍ରଜାର ନାୟକ ହୋଇଛନ୍ତି। ବାଲଖିଲ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ କୁଶ ଘାସର ଶିରାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେବେ ସେମାନେ ଚିନ୍ତାର ଦ୍ରୁତତା, ଶକ୍ତି ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଶାସକ। ଭସ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବୈଖାନସ ମୁନିମାନେ ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ତାଙ୍କ ଧାରାରୁ ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦୂଷ୍ୟ ହୀନ ଏବଂ ଚକ୍ଷୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତାଙ୍କ ଧାରାରୁ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଚେଷ୍ଟାରୁ ଋଷିମାନେ ଏବଂ ପରିଶ୍ରମର ଅପବିତ୍ରତାରୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମାସ ଦୁର୍ଗମ, ପକ୍ଷ ସେମାନଙ୍କ ଯୋଗ, ବର୍ଷ, ଦିନ ଓ ରାତି, ତାଙ୍କ ପିତା ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଆଲୋକ। ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଲାଲ ଏବଂ ଲାଲ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା, ଏହା ମିତ୍ର ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଧୂଆଁ ପଶୁମାନେ। ତାଙ୍କ ଜ୍ୱାଳା ରୁଦ୍ରମାନେ, ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କ ଅଂଗାରରୁ ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ। ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ମନମୟ ଜଗତର ପ୍ରଥମ; ସେ ସମସ୍ତ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ଏଠାରେ ଏକ କନ୍ୟା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ, ତିରିଶି ଦେବମାନେ ସହିତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏହି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତି ଓ ତପସ୍ୱୀମାନେ ତାଙ୍କ କୃପାରେ ଏହି ଜଗତ ଓ ଏହାର କ୍ରିୟାକଳାପ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ସେ ଦମ୍ପତିକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ, ତୁମର ଚମକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ; ଦେବମାନେ, ବେଦଜ୍ଞାନୀ, ରାଜା ଋଷିମାନେ, ସମସ୍ତ ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ, ସତ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା। ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ତୁମର ପ୍ରଜା, ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳ ଓ ଅଚଳ। ଆରମ୍ଭରେ ମରୀଚି, ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆମେ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଲୁ। ଏହି ବଳିଦାନରେ ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଏହି ବଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସମୟର ନାୟକ ହେଲେ। ତଥାପି, ସେମାନେ ସେହି ଆକୃତିରେ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କଲେନି; ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ। ତାପରେ ଜଗତର ଶିକ୍ଷକ ଉଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ, "ହେ ଦେବମାନେ, ଆମେ ବିଚାର କରି ତୁମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛି, ଏହି ମହାର୍ଷିମାନେ ତୁମ ଉତ୍ପତ୍ତିରୁ ଆବାର ଜନ୍ମିଥିଲେ।" ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଭୃଗୁଙ୍କ ବଂଶ କଥା ଆମେ ଏଠାରେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ଭୃଗୁଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟା ପୌଳୋମୀ, ପୁଲୋମାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା। ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କବି ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଯିଏ ବେଦଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ, ଶୁକ୍ର ଏବଂ କବି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ଶୁକ୍ର ଉଶନାସ ଏବଂ କବି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ପିତୃମାନଙ୍କ ମନମୟ କନ୍ୟା, ସୋମପାୟୀ ଅଙ୍ଗି, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହୋଇ ଚାରି ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚମକୁ ଧାରଣ କରି, ଶୁକ୍ର ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ; ଏହି ଅଙ୍ଗିଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଚାରି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଥିଲେ—ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରି, ବରୁତ୍ରି, ଶଣ୍ଡ, ମାର୍କ; ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସମ। ବରୁତ୍ରିଙ୍କ ଚାରି ପୁତ୍ର—ରଞ୍ଜନ, ପୃଥୁ, ଅଶ୍ମି, ବୃହଦ୍ଗିର—ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ଦେବପୂଜକ। ଅଧର୍ମୀ ବଳିଦାନ ନାଶ କରିବାକୁ ସେମାନେ ମନୁଙ୍କୁ ସମ୍ମିଳିତ କରିଥିଲେ; ଧର୍ମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ମନୁଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ ବଳିଦାନ କରିବେ।" ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସେମାନେ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ସେମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଧର୍ମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ମନକୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ତାପରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନାଶ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଆସିଲେ, ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଦମନ କଲେ; ତାପରେ ସେ ଦେବଦେବଙ୍କ ବେଦିର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଶୟନ କଲେ। ସେମାନେ ସାଲା-ଉଲ୍ଫ୍ମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହେଇ ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଖସିଗଲା, ଏବଂ ତାହାରୁ ଖଜୁରୀ ଗଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବରୁତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ପୂର୍ବେ ବଳିଦାନରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ, ଏବଂ ଦେବୟାନୀ ଶୁକ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ହେଲେ।