ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ କମ୍ବଳବାର୍ହିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ରୁକ୍ମକବଚ, ଜଣେ ବିବେକୀ ରାଜା। ତିନି ଯୁଦ୍ଧରେ କବଚିନ୍ମାନେକୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଏହି କୁଶଳ ଧନୁର୍ଧର ରାଜା ବଡ଼ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବହୁ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ରୁକ୍ମକବଚ, ଯୁଦ୍ଧରେ ନୀରୋଧ କରିବା ପରେ, ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ରୁକ୍ମେଷୁ, ପୃଥୁରୁକ୍ମ, ଜ୍ୟାମଘ, ପରିଘ, ଏବଂ ହରି। ପିତା ରୁକ୍ମକବଚ ପରିଘ ଓ ହରିଙ୍କୁ ଭିଦେହରେ ବସାଇଲେ। ବ୍ରହ୍ମେଷୁ ରାଜା ହେଲେ, ପୃଥୁରୁକ୍ମ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କଲେ। ଜ୍ୟାମଘ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଏକ ତପୋବନରେ ରହିଲେ। ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଧନୁ ହାତରେ ଚାରିଁ ଚିହ୍ନ ଓ ପତାକା ସହ ମଧ୍ୟ ଭାଗକୁ ଗଲେ। ଏକା ନର୍ମଦା ତୀରରେ, ମେକଳା ଅଞ୍ଚଳରେ, ଏଠାରୁ ଋକ୍ଷବନ୍ତ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ ଓ ଶୁକ୍ତିମାନ ପର୍ବତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଜ୍ୟାମଘଙ୍କ ଜନା ଶାଇଭ୍ୟା ଥିଲେ, ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ରାଜା ସନ୍ତାନହୀନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅନ୍ୟ ଜନାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ପାଇବା ପରେ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଲାଭ କଲେ; ରାଜା ଜନାକୁ କହିଲେ, “ଏହି କନ୍ୟା ଆମର ବହୁ ହେବେ।” ଶାଇଭ୍ୟା କହିଲେ, “ଠିକ୍, ଏହି କନ୍ୟା ବହୁ ହେବେ; ତୁମେ ଯେଉଁ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେବେ, ଏହି କନ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହେବେ।” ଶାଇଭ୍ୟା ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଏକ ପୁତ୍ର, ଵିଦର୍ଭ, ଜନ୍ମ କରାଇଲେ; ଶାଇଭ୍ୟା ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଶିକ୍ଷିତ ଵିଦର୍ଭ ତାଙ୍କର ବହୁ ମାଧ୍ୟମରେ କ୍ରଥୁ ଓ କୌଶିକ ଦୁଇ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଏହି ଦୁଇ ଶୂର ଯୋଧ୍ୟା ଥିଲେ। ପରେ ତୃତୀୟ ପୁତ୍ର ଲୋମପଦ ଜନ୍ମିଲେ; ଲୋମପଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅବସ୍ତୁରା, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଅହୃତ। କୌଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ର ଚିଦି, ଯାହାରୁ ଚିଦିୟ ରାଜାମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କ୍ରଥୁଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁନ୍ତି, ଏବଂ କୁନ୍ତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁନ୍ତି। କୁନ୍ତିଙ୍କୁ ବିର ପୁରୋଧ୍ରିଷ୍ଟ ଧ୍ରିଷ୍ଟ ଜନ୍ମିଲେ; ଧ୍ରିଷ୍ଟଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିର୍ୱୃତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଶତ୍ରୁବିନାଶୀ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଦଶାର୍ହ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଦଶାର୍ହଙ୍କ ପୁତ୍ର ବ୍ୟୋମ, ତାଙ୍କୁ ଜିମୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା କଥା ଅଛି। ଜିମୂତଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିକୃତି, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଭୀମରଥ; ଭୀମରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରଥବର। ରଥବର ସଦା ଦାନୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଚରିତ୍ର ଓ ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼; ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ନବରଥ, ତାଙ୍କୁ ଦଶରଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଦଶରଥଙ୍କୁ ଏକଦଶରଥ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଶକୁନି; ତାଙ୍କୁ କରମ୍ଭକ ଧନୁର୍ଧର ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଵରତ। ଦେଵରତ ରାଜା ଦେଵକ୍ଷତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ; ଦେଵକ୍ଷତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦେଵନା, କ୍ଷତ୍ର ବଂଶର ଆନନ୍ଦ। ଦେଵନାଙ୍କୁ ମଧୁ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ବିଦ୍ୟା ପାଇଁ; ମଧୁଙ୍କୁ ବଳିୟାନ୍ ମନୁ ଓ ମନୁଙ୍କ ବଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ନନ୍ଦନ ଏବଂ ମହାପୁରୁବଶା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ; ପୁରୁବଶାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁରୁଦ୍ଵାନ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପୁରୁଦ୍ଵାନଙ୍କୁ ଭଦ୍ରବତୀରେ ପୁରୁଦ୍ଵହା ଜନ୍ମିଲେ; ତାଙ୍କର ଜନା ଐକ୍ଷାକୀ, ପୁତ୍ର ସତ୍ତ୍ୱ; ସତ୍ତ୍ୱରୁ ସାତ୍ତ୍ୱତ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ଖ୍ୟାତିକୁ ବୃଦ୍ଧି କଲେ। ଏହି ଜ୍ୟାମଘଙ୍କ ବଂଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣି, ତିନି ବହୁ ସନ୍ତାନ ଧାରଣ କରି, ଜ୍ୟାମଘ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ସୋମଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ। ସୂତ କହିଲେ: କୌଶଳ୍ୟା ସାତ୍ତ୍ୱତ ବଂଶର ଏକ ଶୋଭାମୟ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଭଜିନ, ଭଜମାନ, ଦିବ୍ୟ ରାଜା ଦେଵାବୃଦ୍ଧ। ଅନ୍ଧକ, ସହାଭୋଜ, ବୃଷ୍ଣି ଓ ଯଦୁବଂଶୀ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ; ଏମାନଙ୍କର ଚାରି ବଂଶ ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ। ଭଜମାନଙ୍କୁ ଶୃଞ୍ଜୟା ମାଧ୍ୟମରେ ବାହ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ବାହ୍ୟକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଶୃଞ୍ଜୟାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ବାହ୍ୟକ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଜନା ପତ୍ନୀ, ଦୁଇଜଣ ଭଉଣୀ, ବହୁ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ନିମି, ପଣବ, ବୃଷ୍ଣି ଶତ୍ରୁନଗର ଜିତିଥିଲେ। ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଶୃଞ୍ଜୟା, ଅୟୁତାୟୁତ, ସାହସ୍ର, ଶତଜିଦ, ବାମକ—ଏହି ବାହ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାଭାଗିନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ; ରାଜା ଦେଵାବୃଦ୍ଧ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେ ଇଚ୍ଛା କଲେ—“ମୋର ଏକ ଗୁଣମୟ ପୁତ୍ର ହେଉ।” ସେଭଳି ଇଚ୍ଛା କରି ସଵର୍ଣ୍ଣା ଜଳକୁ ଛୁଇଁଲେ। ସଵର୍ଣ୍ଣାଙ୍କ ଛୁଆଁରେ ନଦୀ ଏକ ଋଷି ହେଲେ, ଏହି ଉତ୍ତମ ନଦୀ ରାଜା ପାଇଁ ଅଶୁଭ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଶରୀର ଚିନ୍ତାରେ ବିଭୋର ହୋଇ ଏକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ—“ଏଭଳି ପୁତ୍ର ମିଳିବା ପାଇଁ ମୁଁ କୌଣସି ଜନାକୁ ନପାରିବି।” ଏହି ଗୁଣମୟ ପୁତ୍ର ଦେଵାବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ଜନ୍ମିବା ଉଚିତ; ଏହିପାଇଁ ଆଜି ମୁଁ ନିଜେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହେବି। ତାଙ୍କର ହାତ ନିଜ ପାଇଁ ତିଆରି ହେଲା, ଚିତ୍ତ ଚାହିଁଥିଲା ଭଳି। ଏପରେ କନ୍ୟା ଭାବରେ ସାବିତ୍ରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାକ୍ୟ କହିଲେ; ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଗର୍ଭଧାରଣ କଲେ, ତେଜସ୍ୱି ଓ ଉତ୍ତମ ମନସ୍କ; ନବମ ମାସରେ ନଦୀ ଦେବୀ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେ ଦେଵାବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଗୁଣମୟ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ କଲେ; ଏହି ବଂଶରେ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୁରାତନ ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଥିଲେ। ଦେଵାବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦୂରରୁ ଶୁଣିଥିଲେ, ନିକଟରୁ ଦେଖିଥିଲେ। ବଭ୍ରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ, ଦେଵାବୃଦ୍ଧ ଦେବତାମାନେ ସମ; ପୂର୍ବରୁ ପଞ୍ଚଷଠି ଜଣ ଏବଂ ସତରେ ହଜାର ଅମୃତତା ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଦେଵାବୃଦ୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ସେ ଏକ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଦାନଶୀଳ, ଶୂର, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ବିଦ୍ୱାନ୍, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ସାତ୍ତ୍ୱତ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ ଥିଲେ।