ଗୃତ୍ସମଦଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଶୁନକ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଶୌନକ। ଏହି ବଂଶରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଶୌନକ ବଂଶର ମଧ୍ୟରୁ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବହୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଦୟ ହେଲେ। ଶଳଙ୍କର ପୁଅ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ଚାଲିଥିଲେ। ଶୌନକ ଓ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ ବଂଶୀୟ ଦ୍ୱିଜାତି, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ, କାଶଙ୍କ ପୁଅ କାଶ ଓ ଦୀର୍ଘତପାସ ଏହି ବଂଶରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଦୀର୍ଘତପାସ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ତପସ୍ବୀ, ତାଙ୍କରୁ ଧର୍ମର ଜନ୍ମ ହେଲା, ଏବଂ ପରେ ତାଙ୍କରୁ ଅପାର ତପୋବଳର ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। ଏହାପରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଦେବତା କିପରି ମାନବ ରୂପେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ଆମେ ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଦୟାକରି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ କହନ୍ତୁ।” ସୂତ କହିଲେ, “ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ପୁରାତନ କାଳରେ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଅମୃତ ମନ୍ଥନ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଇଥିଲା। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତେଜରେ ବିଭାତ୍ସିତ ହେଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହ ଦେଖି, ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ୍ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଓ କହିଲେ, ‘ତୁମେ ଅଜ’—ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ‘ଅଜ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଅଜ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ପୁଅ। ମୋତେ ଏହି ସଂସାରରେ ଏକ ଅଂଶ ଓ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତୁ।” ତେଣୁ, ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଯଜ୍ଞର ବଣ୍ଟନ ହୋଇଯାଇଛି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ନେଇଛନ୍ତି। ବେଦମାନେ ଯେଉଁ ହୋମ ନିୟମ କରିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ଭାବେ ପୂରଣ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ତୁମେ ପରେ ଜନ୍ମ ନେବା; ତୁମେ ନାମ ଓ ମନ୍ତ୍ରର ନାୟକ। ତୁମେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମରେ ସଂସାରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବା। ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ତୁମେ ଅଣିମା ଆଦି ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ରଖିବେ, ଏହି ଦେହରେ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ତୁମକୁ ମନ୍ତ୍ର, ଘୃତ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିବେ। ପୁନି, ତୁମେ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ସ୍ଥାପନ କରିବ। ଏହା ପୂର୍ବରୁ ପଦ୍ମଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେବ। ଏହିପରି ଅନୁଗ୍ରହ କରି ବିଷ୍ଣୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଆସିଲାବେଳେ, କାଶୀର ରାଜା ସୌନହୋତ୍ର ଏବଂ ଦୀର୍ଘତପାସ ଦୁହେଁ ପୁଅ ପାଇଁ ଉପବାସ ଓ ତପସ୍ୟା କଲେ। ରାଜା ଏକ ପୁଅ ପାଇଁ ଅଜଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଧନ୍ୱନ୍ତରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାମତ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ରାଜା କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ମୋତେ ଏକ ଦୃଢ଼ ପୁଅ ଦିଅନ୍ତୁ।” ଧନ୍ୱନ୍ତରି ସମ୍ମତି ଦେଇ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହାପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଦେବତା ରାଜାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ରାଜା କାଶୀ ସମସ୍ତ ରୋଗର ନାଶକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏବେ, ଭୃଗୁବଂଶୀୟ ଭରଦ୍ୱାଜ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ତିଆରି କଲେ, ଏହାକୁ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଲେ। ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କ ପୁଅ କେତୁମାନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭୀମରଥ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଭୀମରଥଙ୍କ ପୁଅ ଦିବୋଦାସ, ଯିଏ ବାରାଣସୀର ରାଜା ଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ କ୍ଷେଣକ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ବାରାଣସୀ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ମହାନ ନିକୁମ୍ଭଙ୍କ ଶାପରେ ଏହି ନଗର ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ରହିଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଶାପ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲା, ଦିବୋଦାସ ଗୋମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ ନୂତନ ଓ ସୁନ୍ଦର ନଗର ନିର୍ମାଣ କଲେ। ଏଠାରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ନିକୁମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ କାହିଁକି ବାରାଣସୀକୁ ଶାପ ଦେଲେ? ସେ ଧର୍ମିକ ନିକୁମ୍ଭ କାହିଁକି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଶାପିଲେ?” ସୂତ କହିଲେ, “ଦିବୋଦାସ ଏହି ନଗର ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେଠାରେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ରହିଲେ। ସେହି ସମୟରେ, ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ସହ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଥିଲେ। ଦେବମାନେ ଆଦେଶ ଦେଲେ, ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ତପୋବଳରେ ଅତିଶୟ, ସେମାନେ ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ। ମହାଦେବ ଏଥିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ମେନା ଖୁସି ହେଲେନି; ସେ ସଦା ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅପ୍ରସନ୍ନ କଥା କହୁଥିଲେ। ମେନା କହିଲେ, “ତୁମର ସ୍୵ାମୀ ମହେଶ୍ୱର ମୋ ପାଖରେ ଅନୁଚିତ; ସେ ଏଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦରିଦ୍ର, ତଥାପି ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବେ ରହୁଛନ୍ତି, ହେ ପାପରହିତ।” ମାଆଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପାର୍ବତୀ ତାଙ୍କ ନାରୀସ୍ୱଭାବରେ ଏହି କଥା ସହିପାରିଲେନି, କିନ୍ତୁ ହସି ହସି ବରଦାନଦାତ୍ରୀ ହରଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଦେବୀ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଏଠି ରହିବିନାହିଁ; ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ନେଇଯାନ୍ତୁ।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ମହାଦେବ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦେଖି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବାରାଣସୀ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ନିବାସ ପାଇଁ ବାଛିଲେ। ଦିବୋଦାସ ଏହି ନଗରରେ ବସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ଭବ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ଗଣେଶଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ହେ ଗଣନାୟକ, ତୁମେ ବାରାଣସୀକୁ ଯାଅ ଓ ଏହାକୁ ଶୂନ୍ୟ କର; ମୃଦୁ ଉପାୟ ଅବଳମ୍ବନ କର, କାରଣ ଏହି ରାଜା ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।” ତାପରେ ନିକୁମ୍ଭ ବାରାଣସୀ ନଗରକୁ ଗଲେ ଓ ଏକ ସ୍୵ପ୍ନରେ ମଙ୍କନ ନାମକ ଏକ ନାଇକୁ ଦେଖାଦେଲେ। “ମୁଁ ତୁମକୁ ଧନ୍ୟ କରିବି; ମୋ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାନ ବାଛ; ମୋ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି ସେଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର।” ସ୍୵ପ୍ନରେ ଯେପରି ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ସମସ୍ତ କାମ କଲେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ସଠିକ୍ ନିୟମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ସେଠାରେ ଦିନରାତି ସୁଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ମାଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାରରେ ମହାପୂଜା ହୁଏ। ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମତ୍କାର ହେଉଛି; ଏଭଳି ଗଣପତି ସଦା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠାରୁ ସେ ନଗରମାନେ ପାଇଁ ହଜାର ହଜାର ବର—ପୁଅ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଓ ଅନ୍ୟ ଇଚ୍ଛିତ ସମସ୍ତ ଦେଇଥାନ୍ତି।