ଏହି କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଯେଉଁ ଜଣେ ଦାନ କରିଥାନ୍ତି, ସେ ଦାନର ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଫଳ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦିଏ; ଦାନ ଦେଇ ସେ ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଓ ସତ୍ୟର ଉପରେ ଚାଲି ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରି, ସେ ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି; ଏହି ପ୍ରଭା ଦ୍ୱାରା ସେ ଜଗତରେ ଅନନ୍ତତ୍ୱ ପାଇଥାନ୍ତି। ଦାନ ବେଦି ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ତପସ୍ୟା ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ତପସ୍ୟାଠାରୁ ବିରାଗ ଉତ୍ତମ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏପରି ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି—ଯେମିତି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା, ମାନ୍ଧାତୃ, ସଂକୃତି, କପି, ପୁରୁକୁତ୍ସ, ସତ୍ୟ, ଅନୃହବ, ଋଥୁ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଅମୀଢ, ଭାଗ, ଅନ୍ୟସ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଏହିପରି କକ୍ଷୀବ, ଶିଜୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ; ରଥୀତର, ରୁଣ୍ଡା, ବିଷ୍ଣୁବୃଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏସବୁ ରାଜାମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଋଷି ହେଇଥିଲେ; ସମସ୍ତ ରାଜା ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ମହାସିଦ୍ଧି ଲାଗିଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଏଉଁ ମହାତ୍ମା ଆୟୁଙ୍କ ବଂଶ ନେଇ କଥା କହିବି। ସୂତ ଉପାଦ୍ୟାୟ କହିଲେ—ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରଭାଠାରୁ ପାଞ୍ଚଟି ପୁତ୍ର ହେଲେ, ଏହି ପୁତ୍ରମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ତମ ଥିଲେ, ଏବଂ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ନାହୁଷ, ତାପରେ ପୁତ୍ରଧର୍ମ; ଧର୍ମବୃଦ୍ଧଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁତହୋତ୍ର, ଯିଏ ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମା ଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସୁତହୋତ୍ରଙ୍କ ତିନି ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ—କାଶ ଓ ଶଳ, ଏହି ଦୁଇ ଓ ଗୃତ୍ସମଦ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଗୃତ୍ସମଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁନକ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୌନକ; ଏହି ବଂଶରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ବଂଶରେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ଶଳଙ୍କ ପୁତ୍ର ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଘୁଞ୍ଚିବା ଯାତ୍ରା କଲେ। ଶୌନକ ଓ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଦ୍ୱିଜ ଜନ୍ମ କ୍ଷତ୍ରିୟ ସହିତ, କାଶଙ୍କ ପୁତ୍ର କାଶ ଓ ଦୀର୍ଘତପାସ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ଦୀର୍ଘତପାସ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ତପସ୍ୱୀ, ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଏହି ଧର୍ମଠାରୁ ଦନ୍ବନ୍ତରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ୱଳ ହେଲେ। ଏଉଁ ସମୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ—ଦେବତା ଦନ୍ବନ୍ତରି କିପରି ଏଠି ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ଆମେ ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଦୟାକରି ଆମକୁ ମଧୁର ଭାବରେ କହନ୍ତୁ। ସୂତ କହିଲେ—ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଦନ୍ବନ୍ତରିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏଠି ଶୁଣନ୍ତୁ। ପୁରାତନ କାଳରେ, ସମୁଦ୍ର ତୀରେ ଅମୃତ ମଥାଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଉଜ୍ୱଳ ହେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦେହ ଦେଖି, ଅଜନ୍ମା ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଓ କହିଲେ, "ତୁମେ ଅଜ," ଏହିପରି ସେ "ଅଜ" ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଅଜ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର। ମୋତେ ଏହି ଜଗତରେ ଏକ ଅଂଶ ଓ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଦେବମାନ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ।" ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ—"ଯଜ୍ଞର ବିଭାଗ ହୋଇଯାଇଛି, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ନେଇଛନ୍ତି। ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଯଜ୍ଞ ଅଂଶ ଏଠି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଦିଆଯିବା ନୁହେଁ।" "ଦେବତା, ତୁମେ ପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ; ତୁମେ ନାମ ଓ ମନ୍ତ୍ରର ମହାପ୍ରଭୁ। ତୁମର ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।" "ତୁମେ ଗର୍ଭରେ ଅଣିମା ଆଦି ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଅଧିକାର କରିବ। ଏହି ଦେହରେ ଦେବତ୍ୱ ପାଇବ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ତୁମକୁ ମନ୍ତ୍ର, ଘୃତ ଓ ଗନ୍ଧରେ ପୂଜିବେ।" "ପୁଣି ତୁମେ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିବ। ଏହି ଘଟଣା ପୂର୍ବରୁ ପଦ୍ମଜନ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି।" "ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱାପର ଆସିଲେ ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେବ; ଏହି ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" ଏପରି ବର ଦେଇ, ବିଷ୍ଣୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱାପର ଆସିଲା ପରେ, କାଶୀର ରାଜା ଶୌନହୋତ୍ର ପୁତ୍ର ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଏହିପରି ଦୀର୍ଘତପାସ ରାଜା ମଧ୍ୟ। ଏପରି, ପୁତ୍ର ପାଇଁ ରାଜା ଅଜଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ଦନ୍ବନ୍ତରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ରାଜାକୁ ପ୍ରାର୍ଥିତ ବର ଦେଲେ। ରାଜା କହିଲେ—"ଏହି ଭାଗ୍ୟବାନ, ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିଲେ, ମୋତେ ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ପୁତ୍ର ଦିଅନ୍ତୁ।" ଦନ୍ବନ୍ତରି ଅନୁମତି ଦେଇ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଘରେ ଦେବତା ଦନ୍ବନ୍ତରି ଜନ୍ମ ନେଲେ। କାଶୀର ରାଜା, ମହାରାଜ, ସମସ୍ତ ରୋଗର ନାଶକ ହେଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜ ଆୟୁର୍ବେଦ ରଚନା କଲେ, ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରଣାଳୀ ସହିତ; ଏହି ଆୟୁର୍ବେଦକୁ ଅଷ୍ଟ ଅଂଶରେ ବିଭାଜନ କରି ଶିଷ୍ୟମାନେ ପାଠାଇଲେ। ଦନ୍ବନ୍ତରିଙ୍କ ପୁତ୍ର କେତୁମାନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; କେତୁମାନଠାରୁ ଭୀମରଥ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦିବୋଦାସ, ଯିଏ ବାରାଣସୀର ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସମୟରେ କ୍ଷେଣକ ନାମକ ଏକ ଦେମନ ବାରାଣସୀରେ ନିଅଂତି, ଯେଉଁଠାରେ ଶହର ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ଶହର ପୂର୍ବରୁ ମହାନ ନିକୁମ୍ଭଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟ ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଶାପ ଲାଗୁ ହେଲା ପରେ, ଦିବୋଦାସ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ଧାରା ଉପରେ ଗୋମତୀ ତୀରେ ଏକ ନୂତନ ଶହର ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ—ନିକୁମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ବାରାଣସୀକୁ କିପାଇଁ ଶାପ ଦେଲେ? ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ନିକୁମ୍ଭ କିପାଇଁ ଶାପ ଦେଲେ? ସୂତ କହିଲେ—ଦିବୋଦାସ ରାଜା ଋଷି, ଏହି ଶହର ପାଇଁ ଅଧିକାର ପାଇଁ, ଏହି ଶହରରେ ବସିଲେ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଫୁଲିବା ଶହରରେ ବସିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ଏକ ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀ ନେଇ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀ ସହିତ ରହୁଥିଲେ।