ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରଦ୍ୱାଜ, ଯେଉଁଠାରେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ଥିଲା; ଅଉତଥ୍ୟ, ଗୌତମ, ଶାରଦ୍ୱାନ—ଏହି ସମସ୍ତେ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ। ସ୍ଵୟଂଭୁବ, ଶ୍ରୀମତ ଅତ୍ରି, ବ୍ରହ୍ମକ ତୃତୀୟ, ଷଷ୍ଠ ହେଉଛନ୍ତି ବଶୁମାନ—ଏହି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ରହିଛି। ଭତ୍ସରା ଓ କଶ୍ୟପ—ଏହି ସାତି ଋଷି ନିତ୍ୟ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ; ଏହି ସାତି ଋଷି ଏହି ମାନ୍ବନ୍ତରରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ମନୁ ବୈଵସ୍ବତଙ୍କ ନଉଟି ପୁତ୍ର—ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ନଭାଗ, ଧୃଷ୍ଟ, ଶର୍ୟାତି, ନରିଶ୍ୟନ୍ତ, ନଭ, ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, କରୁଷ, ପ୍ରିଷଧ୍ର ଓ ନବମ ବଶୁମାନ। ଏହି ନଉଟି ପୁତ୍ର ବୈଵସ୍ବତ ମନୁଙ୍କର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏହା ଏକ ସପ୍ତମ ମାନ୍ବନ୍ତର ଅଟୁଟ ଅନୁକ୍ରମ। ଏପରି ଭାବେ, ଦ୍ୱିଜଜନ, ମୁଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏବଂ କ୍ରମିକ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛି; ଆଉ କଣ ମୁଁ କହିବି? ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶ ଶୁଣିବା ପରେ, ଶୌନକ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଲେ—ତୃତୀୟ ଅଂଶ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏବଂ ଉପୋଦ୍ବାତ ସହିତ କଥା କର। ଏପରି ଉପଲକ୍ଷେ, ସୂତ ଆନ୍ତରିକ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ—ମୁଁ ତୃତୀୟ ଅଂଶ ଏବଂ ଉପୋଦ୍ବାତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କଥା ହେବି; ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣ, ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ମହାତ୍ମା ବୈଵସ୍ବତ ମନୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ରମିକ ଭାବରେ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଏକେଉଁ ସେତିଶ ଚତୁର୍ଯୁଗର ସମୂହ ଗଣନା ହୋଇଛି, ଦେବ, ଋଷି, ଦାନବ ଏବଂ ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ, ମାନବ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ଜନ୍ତୁ ସହିତ। ମନୁର ଆରମ୍ଭରୁ ଭବିଷ୍ୟତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମି ଏହି ବୈଵସ୍ବତ ମନୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି, ଭିବସ୍ବତଙ୍କୁ ନମନ କରି। ପ୍ରଥମ ମାନ୍ବନ୍ତରରେ, ପୂର୍ବ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଆରମ୍ଭ ଘଟିଥିଲା; ସ୍ଵୟଂଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ, ସାତି ମହା ଋଷି ଅଛିଥିଲେ; ଚକ୍ଷୁଷ ମାନ୍ବନ୍ତର ରେ ବି ପୂର୍ବ ଋଷି ଅଛିଥିଲେ, ଏବଂ ବୈଵସ୍ବତ ଆସିବା ସମୟରେ ପୁନଃ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶାପରେ ଦକ୍ଷ ଓ ଋଷି, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଋଷିଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ମହାତ୍ମା ମାନ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ପୁନଃ ସାତି ମନସ୍ପୁତ ଋଷି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସ୍ଵୟଂଭୁବ ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ନିମ୍ନାନ୍ତ କଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ, ଉତ୍ପତ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ତିନି ଏହି ଦୂତିୟ ଉତ୍ପତ୍ତି କରିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଜା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏବଂ ଉଚିତ ଅନୁକ୍ରମରେ କହିବି। ଏହି ଦୁନିଆ, ଚଳାୟମାନ ଓ ଅଚଳ ଜନ୍ତୁ ସହିତ, ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାରେ ପୁନଃ ପୂରିଗଲା; ଏବଂ ଉତ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ହେଲା। ଏହି କଥା ଶୁଣି ସାଧୁଗଣ ଅନ୍ବିଷ୍ଟ ହେଲେ; ସନ୍ଦେହରେ ଭରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚୟ ନଥିବା ସାଧୁମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। "ସାପ୍ତ ଆଦି ଋଷି ଓ ସାପ୍ତ ମନସ୍ପୁତ ପୁର୍ବରୁ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ପୁତ୍ର ଭାବରେ କିପରି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲେ? ଏହା କହନ୍ତୁ, ମହାନ ଜନ।" ତାପରେ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ସୂତ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ। "ସ୍ଵୟଂଭୁବ ମାନ୍ବନ୍ତରରେ ଥିବା ସାପ୍ତ ସିଦ୍ଧ ଋଷି କିପରି ବୈଵସ୍ବତ ମାନ୍ବନ୍ତରରେ ପୁନଃ ଆସିଲେ?" ଭବଙ୍କ ଶାପରେ, ସେମାନେ ତପସ୍ୟା ନ ପାଇଲେ; ତଥାପି, ଏକବାର ଫେରିଥିବା ମାନ୍ୟ ଭାବେ ଲୋକରେ ଦେଖାଦେଲେ। ତାପରେ, ସମସ୍ତ ମହା ଋଷି ଏହି ଦୁନିଆରେ ଏକାଠା ହୋଇ କଥାବାର୍ତ୍ତା କଲେ; ଏବଂ ଏହି ମହାୟଜ୍ଞରେ, ବରୁଣଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ, ସମସ୍ତେ କହିଲେ—"ଆମେ ସମସ୍ତେ ଚକ୍ଷୁଷ ମାନ୍ବନ୍ତରରେ ପିତାମହଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବା; ଏଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଫଳ ଆସିବ।" ସ୍ଵୟଂଭୁବ ମାନ୍ବନ୍ତରରେ, ଭବଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ସାପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଘଟିଥିଲା; ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେବା ପରେ, ସେମାନେ ମାନବ ଜଗତରୁ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏହି ଦେବଙ୍କ ମହାୟଜ୍ଞରେ, ବରୁଣୀ ରୂପରେ ଦେବତା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ପବିତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରି, ପ୍ରଜା ଚାହିଁ, ଏହି ଋଷିମାନେ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାବରେ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ମରୀଚି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅତ୍ରି, ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠ—ଏହି ଆଠି ଋଷି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ଯଜ୍ଞରେ, ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଏକାଠା ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଅଙ୍ଗ ଓ ଶରୀରୀ ବଶଟ୍କାର ସହିତ। ଏଠାରେ ହଜାର ହଜାର ସାମ ଓ ଯଜୁସ୍ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ଋଗ୍ବେଦ ଶବ୍ଦର ଅନୁକ୍ରମରେ ଶୋଭିତ ହେଲା। ଯଜୁର୍ବେଦ, ଛନ୍ଦ ଓ ଓଁ ଧ୍ୱନିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଯଜ୍ଞ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ହ୍ୟମ୍ନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସାମବେଦ, ଛନ୍ଦ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପ୍ରଧାନ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମ ବେଦ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରିୟା ଓ ଅଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସ ପ୍ରଥା ସହିତ, ଦୁଇ ଶରୀର ଓ ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡ ନେଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଉଚ୍ଚାରଣ, ସଙ୍ଗୀତ ନୋଟ୍, ଷ୍ଟୋଭା ଶବ୍ଦ, ନିରୁକ୍ତ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ବିଭାଗ, ବଶଟ୍କାର ଆଧାର ଭାବେ, ନିୟମ ଓ ମୁକ୍ତି ଏଠାରେ ଥିଲା। ଦୀପ୍ତିମୟ ଦେବୀ ଇଲା, ଦିଗ ଓ ଦିଗପାଳ, ଦେବୀ କନ୍ୟାମାନେ, ଭାର୍ୟାମାନେ ଓ ମାତୃମାନେ ସମସ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତେ, ନିଜ ନାମ ଓ ରୂପରେ, ବରୁଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ମୁଖରେ ଜୀବନ ଭାବରେ ଥିଲେ। ସ୍ଵୟଂଭୁ ଏହା ଦେଖି, ସୃଷ୍ଟି ଚେତନାରେ ଭରି, ତାଙ୍କ ଶୁକ୍ର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ। ଏହା କୁ ଚମଚ ଓ ଚମ୍ମଚ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇ, ଘୃତ ଭାବରେ ଅର୍ପଣ କରି, ପିତାମହ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ହୋମ କଲେ। ଏହିପରି, ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ ଲୋକରେ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱ, ଅନ୍ଧକାର ର ସ୍ଵରୂପ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ ଗୁଣ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି ଶକ୍ତିରୁ, ଗୁଣମୟ ଭାବରେ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ଧକାର ରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଅନ୍ଧକାର ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱରେ।