ସୋମ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଉଦ୍ଭିଦମାନେ, ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଓ ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି । ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସୋମ ହେଉଛନ୍ତି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ପୋଷକ । ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା, ଷ୍ଟୁତି ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅପୂର୍ବ ତେଜ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସୋମ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କଲେ । ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଦେବୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସୋମ ତାଙ୍କର କର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ । ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ, ସୋମଙ୍କୁ ବୀଜ, ଉଦ୍ଭିଦ, ଜଳ ଓ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ ଉପରେ ଶାସନ କରିବାର ଅଧିକାର ଦେଲେ । ଏଭଳି ମହାଶକ୍ତିରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ, ସୋମ ରଜାଧିରାଜ ଭାବେ ସ୍ୱଭାବତଃ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୋଷଣ କଲେ । ପ୍ରଚେତସ୍ ଦକ୍ଷଙ୍କ ବିଶେଷ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ସତ୍ତାଇଟି କନ୍ୟା, ଯାହାକୁ ନକ୍ଷତ୍ର ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ସେମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଯିଲେ । ଏହି ମହାଶାସନ ଲାଭ କରି, ସୋମ, ସୋମଧାରୀମାନଙ୍କ ନାଥ, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ ଏବଂ ଏହାରେ ହଜାର ଶତ ଦାନ ଦେଲେ । ସେଠାରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଉଦ୍ଗାତା ଭାବେ ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମପଦ ଲାଭ କଲେ, ଏବଂ ଭଗବାନ ହରି ନାରାୟଣ ସଦସ୍ୟ ଭାବେ, ସନତ୍କୁମାରାଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ଏଠାରେ ସୋମ ଦକ୍ଷିଣା ଦାନ ଦେଲେ, ଯାହାକୁ ତିନି ଲୋକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଓ ସଭ୍ୟମାନେ ଏହା ଲାଭ କଲେ । ସିନୀ, କୁହୂ, ବପୁଃ, ପୁଷ୍ଟି, ପ୍ରଭା, ବସୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧୃତି ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ—ଏହି ନଅଟି ଦେବୀ ସୋମଙ୍କୁ ସେବା କଲେ । ଅନ୍ତିମ ସ୍ନାନ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ସୋମ ଦଶ ଦିଗରେ ରାଜ୍ୟ କରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ । ଏତେ ମହାଶାସନ ଲାଭ କରି, ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ମଧ୍ୟ ସୋମଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା ଓ ତାଙ୍କର ନୀତି ଭଙ୍ଗ ହେଲା । ଦେବତା ଓ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସମୟରେ ସୋମ ତାରାକୁ ତାଙ୍କର ପତି ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ ନାହିଁ । ଉଶନାସ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ଦୂର କରି ତାରାକୁ ଅପହରଣ କଲେ । ଏହି ଘଟଣାରେ ଭଗ୍ୟବାନ୍ ରୁଦ୍ର ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଦଢ଼ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରି ଧନୁ ଧରିଲେ । ସେହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା, ଦେବତାଙ୍କ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ହରାଇଲେ । ଏଠାରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାରାକାର ଇଚ୍ଛାରେ ଏକ ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ଜଗତର ନାଶ ଘଟାଇଲା । ଏଠାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ତିନି ଦେବତା ଓ ତୁଷିତ ନାମକ ଦେବଗଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ । ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଉଶନାସ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଶମ କରି, ନିଜେ ତାରାକୁ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ । ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ତାରା ଗର୍ଭବତୀ ଦେଖି, ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ, “ତୁମେ ଏଇ ଗର୍ଭକୁ ବାହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।” ତାଙ୍କ ଦେହରେ, ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ, ଏହି ଶିଶୁ ରହିବା ଉଚିତ୍ । କିନ୍ତୁ ତାରା, ଶତ୍ରୁନାଶକ ସେଇ ପୁଅକୁ ଧାରଣ କଲେ ନାହିଁ । ଏହି ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ସମୟରେ କାଣ୍ଡ ଗଛ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ତେଜରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ଓ ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ । ଦେବତାମାନେ ତାରାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏହି ଶିଶୁ କାହାର ପୁଅ—ସୋମଙ୍କ ନା, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ନା?” ତାରା ଲଜ୍ଜାରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେଇ ପୁଅ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଶମ କରି, ତାରାକୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏହି ତୁମର ପୁଅ କାହାର—ସୋମଙ୍କ ନା?” ତାରା ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: “ଏହି ମହାତ୍ମା, ଶତ୍ରୁନାଶକ ପୁଅ ସୋମଙ୍କ ହେଉଛନ୍ତି ।” ତାପରେ ସୋମ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ, ତାଙ୍କୁ ଆଳିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କର ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ପୁଅଙ୍କୁ “ବୁଧ” ନାମ ଦେଲେ । ବୁଧଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ଏକ ରାଜକୁମାରୀ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଏକ ପୁଅ ହେଲା । ସେଇ ପୁଅ ପୁରୁରବା, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ଥିଲେ । ପୁରୁରବା ଉର୍ବଶୀଠାରୁ ଛଅଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ପାଇଲେ । ଏଠାରେ, ରାଜରୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ଓ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇଥିବା ସୋମ ତାଙ୍କ ପିତା ଅତ୍ରିଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ । ଅତ୍ରି ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କ ଦୋଷ ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ । ଏଭଳି ରାଜରୋଗ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସୋମ ପୁନି ତାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ । ଏହି ସୋମଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥା ଏଠି ଶ୍ରବଣ କରାଗଲା । ଏବେ ତାଙ୍କର ବଂଶାବଳୀ କଥା ଶୁଣ । ଯେଉଁଠି ଏହି କଥା ଶୁଣାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଲୋକେ ଶୁଭ, ସ୍ୱସ୍ଥ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧର୍ମିକ ଓ ପାପ ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି । ସୂତ ମୁନି କହିଲେ: ବୁଧ ସୋମଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପୁରୁରବା ବୁଧଙ୍କ ପୁଅ । ପୁରୁରବା ତେଜସ୍ବୀ, ଦାନଶୀଳ, ଯଜ୍ଞକାରୀ ଓ ଅନେକ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ । ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ଶୂର, ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଜୟ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିଲେ ଓ ଯଜ୍ଞକାରୀମାନେ ପାଇଁ ଜମି ଦେଇଥିଲେ । ସତ୍ୟବାଦୀ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ମନୋହର ଓ ସଂଯମୀ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ । ଉର୍ବଶୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ସଂଯମୀ, ଧର୍ମିକ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ପୁରୁରବାଙ୍କୁ ବରଣ କଲେ । ରାଜା ପୁରୁରବା ତାଙ୍କ ସହ ଦଶ ଓ ଆଠ, ସାତ, ଛଅ, ସାତ, ଆଠ, ଦଶ ଓ ଆଠ ବର୍ଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ରହିଲେ । ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନର ମଧୁରତମ ପ୍ରକୃତି, ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ତଟ, ଅଲକା, ବିଶାଳା ଓ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ, ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼ର ଢାଳା, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖର, ଉତ୍ତର କୁରୁ ଓ କଳାପା ଗ୍ରାମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ରହିଥିଲେ ।