ଏହି ଉତ୍କଳିତ ଦିବ୍ୟ କଥାରେ, ଯଥା ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଦଶ ଜନନୀ ଦେବୀମାନେ ଏକସাথে ଏହି ଅଭିନ୍ନ ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗର୍ଭ, ଅପାର ଦୀପ୍ତିରେ ଭରିତ, ହଠାତ୍ ଦେବୀମାନେ ଓ ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ଛାଡ଼ି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୋଭା କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରିଲା। ଏହି ଦେବୀମାନେ ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିପାରିବା ନଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କର ସାହାଯ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର (ସୋମ) ପୃଥିବୀରେ ତଳକୁ ପଡ଼ିଲେ। ସୋମଙ୍କୁ ଏପରି ତଳକୁ ପଡ଼ିବା ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରପିତାମହ, ତାଙ୍କୁ ଏକ ରଥରେ ବସାଇଲେ, ଏହି ଜଗତର କଳ୍ୟାଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ରଥଟି ଦେବମୟ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଏକ ହଜାର ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ସୋମଙ୍କୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ୍ତୁ ଜନ୍ମା ଏହି ସାତି ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ପୁତ୍ର ଦେବମାନେ ସୋମ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅଙ୍ଗିରାସ ଓ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ, ବହୁ ରିଗ୍, ଯଜୁର୍, ଅଥର୍ବ ବେଦର ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ। ସୋମଙ୍କୁ ଏପରି ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଥିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ଉନ୍ନତି ହେଇ, ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାବରେ ପୋଷଣ କରିଲା। ଏହି ମୁଖ୍ୟ ରଥରେ, ସୋମ ତିନି ସପ୍ତ ଥର ଭୂମିକୁ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ପରିକ୍ରମା କରି, ସାଗର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିର ଯେତେକି ଭାଗ ପୃଥିବୀରେ ପହଞ୍ଚିଲା, ତାହାରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସୋମଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା। ଏହି ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଜଗତ ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ପୋଷିତ ହେଉଛନ୍ତି; କାରଣ, ସୋମ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ବିଶ୍ୱର ପୋଷକ। ତ୍ୟାଗ, ସ୍ତୁତି ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତି ଲାଭ କରି, ସୋମ ଦଶ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଦେବୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜଗତକୁ ପୋଷିତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୋମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ନିଜ କର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୋମଙ୍କୁ ବିଜ୍, ଉଦ୍ଭିଦ, ଜଳ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ମନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ ଦାନ କଲେ। ଏପରି ମହାଶକ୍ତିରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ, ରଜା ମଧ୍ୟରେ ରଜା ସୋମ, ଦୀପ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଜଗତକୁ ପୋଷଣ କଲେ। ଡକ୍ଷ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସତେଇ ଝିଅମାନେ, ସୋମଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଯାଇଥିଲେ; ସେମାନେ ନକ୍ଷତ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ମହା ଶାସନ ଲାଭ କରି, ସୋମ, ସୋମଧାରୀମାନେଙ୍କ ନାୟକ, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଏକ ହଜାର ଶତ ଦାନ କଲେ। ସେଠାରେ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଉଦ୍ଗାତା ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମପଦ ଲାଭ କଲେ, ଭଗବାନ ହରି ନାରାୟଣ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ, ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସୋମ ଦକ୍ଷିଣା ଦାନ କଲେ, ଯାହା ତିନି ଲୋକ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ସଭାସଦସ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସିନୀ, କୁହୁ, ଭପୁ, ପୁଷ୍ଟି, ପ୍ରଭା, ବସୁ, କୀର୍ତି, ଧୃତି ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ—ଏହି ନଉ ଦେବୀ ସୋମଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ। ଅନ୍ତିମ ସ୍ନାନ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶାସନ କରି, ସୋମ ରଜା ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଜା ଭାବରେ ଚମକିଲେ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଶାସନ ଲାଭ କରି, ଋଷିମାନେଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ, ସୋମଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଶାସନ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ଦେବମାନେ ଓ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସୋମ ତାରାକୁ ତତ୍କାଳ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଲେନି। ଉଶନାସ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବତନ ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କୁ ତାରାକୁ ଭାଗି ନେଲେ। ଏହି ସ୍ନେହ ଦ୍ୱାରା, ଶିବ ଭଗବାନ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସମର୍ଥକ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରି, ଧନୁ ଉଠାଇଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ଦ୍ୱାରା, ଦେବମାନେଙ୍କ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ ହେଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେଙ୍କ ଖ୍ୟାତି ନଷ୍ଟ ହେଲା। ଏଠାରେ, ତାରାକାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ଜଗତର ନାଶ କରିଲା। ଏଠାରେ, ଅବଶିଷ୍ଟ ତିନି ଦେବ ଓ ତୁଷିତ ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଉଶନାସ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ତାରାକୁ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଗର୍ଭବତୀ ଦେଖି, ତାରା, ତାରାଙ୍କ ପତି ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ, "ତୁମେ ଏହି ଗର୍ଭକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ମୋ ଶରୀର, ଗର୍ଭରେ ଏହି ଶିଶୁ ଅବଶ୍ୟ ରଖିବାକୁ ପଡ଼ିବ।" ତଥାପି, ସେ ଏହି ପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଧାରଣ କରିପାରିଲେନି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଶିଶୁ ଏକ କଣ୍ଡରେ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଇ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଦେବମାନେ ସନ୍ଦେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାରାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ସତ୍ୟ କହ—ଏହି ପୁତ୍ର ସୋମଙ୍କ ନା କି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ?" ଦେବମାନେଙ୍କ ସମ୍ନାରେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ସେ କହିଲେନି କି ଏହା ଉଚିତ କି ଅନୁଚିତ; ତାପରେ ଏହି ପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ତାରାକୁ କହିଲେ: "ଓ ତାରା, ସତ୍ୟ କହ—ଏହି ପୁତ୍ର ସୋମଙ୍କ କି ନୁହେଁ?" ତାରା ହାତ ଜୋଡି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଏହି ପୁତ୍ର, ସୋମଙ୍କ, ମହାତ୍ମା, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ।" ତାପରେ ସୋମ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦାତା ଓ ନାୟକ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ପୁତ୍ରକୁ "ବୁଧ" ନାମ ଦେଲେ। ସେମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ମିଳନରେ, ବୁଧଙ୍କୁ ଏକ ରାଜକନ୍ୟା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେଲା। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପୁରୁରବା, ବହୁ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଉର୍ବଶୀଠାରୁ ସେ ଛଅ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ କରାଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଠାରେ, ଅନ୍ୟାୟରେ ଉପେକ୍ଷିତ ଓ ରାଜ ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ସୋମ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ର ରୋଗରେ କ୍ଷୟ ହୋଇ, ନିଜ ପିତା ଅତ୍ରିଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ଏହି ପରମ ଦିବ୍ୟ ଗାଥା ସଂସ୍କୃତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଉତ୍କଳିତ, ଦେବମାନେଙ୍କ କୃପାରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ।