ଦ୍ୱିଜାତିଗଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜସ୍ଵ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିବା କିଛି ମହାତ୍ମା ତପସ୍ବୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣାଯାଏ—ଏମାନେ ହେଲେ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ମାନ୍ଧାତୃ, ସଂକୃତି ଓ କପି। ଏହି କପିଙ୍କ ବଂଶଧରା ଭିତରେ ପୁରୁକୁତ୍ସ, ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଋଥୁ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଅମୀଢ, ଭାଗ ଓ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଏହିପରି ଅନେକ ମହାରଥୀ ରଥୀ ରାଜାମାନେ କକ୍ଷୀବତ୍, ଶିଜୟ, ରଥୀତର, ରୁଣ୍ଡ, ବିଷ୍ଣୁବୃଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୁନିସମାନ ମହିମା ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ଏମାନେ ସମସ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ତପୋବଳରେ ରାଜର୍ଷି ହୋଇଥିଲେ ଓ ଅତି ଉଚ୍ଚ ଲାଭ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଆୟୁର ବଂଶ ବିଷୟରେ କହିବି। ସୋମଙ୍କ ପିତା ଭଲି ମୁନି ଅତ୍ରି, ଯିଏ ଭୂତପୂର୍ବକ ଭାବେ ବୈଭ୍ର ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ସେ ନିଜ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ହାତ ଉଠାଇ ଥିଲେ, କଠଠିବା ଓ ପାଥର ପରି ଅଚଳ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହା ତିନି ହଜାର ଦେବବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିଲା। ସେଠାରେ ଅଚଳ ଭାବେ ଦଢ଼ ହୋଇ, କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନ ରଖି, ନିଜ ସଂୟମ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ତପସ୍ୟାରୁ ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରୁ ସୋମଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା—ସେ ଦ୍ୱିଜାତି, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ପ୍ରଭାମୟ। ଅତ୍ରିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୋଇ ସୋମ ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ। ତାପରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦଶ ଜନନୀ ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଦିନେ, ସେଇ ତେଜସ୍ବୀ ଗର୍ଭ ଦିଗମାନେ ଓ ଜନନୀମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରି ଦେଖାଦେଲା। ଏହି ତେଜସ୍ବୀ ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିପାରିନଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ପ୍ରପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଏକ ରଥରେ ବସାଇଲେ, ଯାହା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସନ୍ଧାନ କରୁଥିବା ଦେବମୟ ଏକ ରଥ, ଏବଂ ଏହି ରଥ ହଜାର ଶ୍ୱେତ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ। ସୋମଙ୍କ ତଳକୁ ପଡ଼ିବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସପ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନସ ପୁତ୍ର ଦେବମାନେ ଅତ୍ରିପୁତ୍ର ସୋମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଅଙ୍ଗିରାସ ଓ ଭୃଗୁପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ବେଦମୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ। ସୋମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି ମିଳିବା ସହିତ ତାଙ୍କର ତେଜ ବଢ଼ିଗଲା ଓ ସେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ପୋଷଣ କଲେ। ସେ ମୁଖ୍ୟ ରଥ ଉପରେ ବସି, ସପ୍ତତି ତିନି ଥର ଭୂମିକୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ ଓ ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କର ତେଜର ଯେଉଁଅଂଶ ଭୂମିକୁ ଛୁଇଁଲା, ସେଠାରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ସୋମଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଦ୍ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହି ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚତୁର୍ବିଧ ଜୀବ ଓ ଏହି ଜଗତ ପୋଷିତ ହୁଏ, କାରଣ ସୋମ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତର ପୋଷକ। ତପସ୍ୟା, ସ୍ତୁତି ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତେଜ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେ ଦଶ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜଗତ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୋମଙ୍କ ତେଜ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲା। ଏହା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମବିଦ, ସୋମଙ୍କୁ ବୀଜ, ଉଦ୍ଭିଦ, ଜଳ ଓ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ଉପରେ ରାଜ୍ୟାଧିକାର ଦେଲେ। ଏଭଳି ମହାଶକ୍ତିରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ, ସୋମ ଦଶ ଦିଗରେ ରାଜ୍ୟ କରି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୋଷଣ କଲେ। ଦକ୍ଷ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ସପ୍ତବିଂଶତି କନ୍ୟା, ଯେଉଁମାନେ ନକ୍ଷତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ବିବାହ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଏହି ମହାରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରି ସୋମ ଏକ ଅତିବିଶାଳ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଉଦ୍ଗାତା ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥିତିରେ ବସିଥିଲେ, ଓ ମହାଭାଗବତ ହରି ନାରାୟଣ ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ଥିଲେ, ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏଠାରେ ସୋମ ଦକ୍ଷିଣ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ଏହି ତିନି ଲୋକ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଓ ସଭ୍ୟମାନେ ପାଇଥିଲେ। ସିନୀ, କୁହୂ, ବପୁ, ପୁଷ୍ଟି, ପ୍ରଭା, ବସୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧୃତି ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ—ଏହି ନଅ ଦେବୀ ସୋମଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲେ। ଅନ୍ତିମ ସ୍ନାନ କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ସୋମ ଦଶ ଦିଗରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରି, ତାଙ୍କର ମନ ଅଚଞ୍ଚଳ ହେଲା ଓ ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ଦେବତା ଓ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସମୟରେ ସୋମ ତାରାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇନଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା ଶିଷ୍ୟ ଉଶନାସ, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ, ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କୁ ତାରାକୁ ଛିନି ନେଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବୃହସ୍ପତି ତାଙ୍କ ପିତା ଥିଲେ। ଏହି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଦୟାବଶତଃ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରି ଧନୁଷ ଉଠାଇଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରାଗଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କ ଯଶ ବିନାଶ ହେଲା। ଏହିଠାରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାରାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରୁ ଏକ ଭୟାନକ ବିଗ୍ରହ ହେଲା, ଯାହା ଜଗତର ଧ୍ୱଂସ ଆଣିଦେଲା। ଏଠାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ତିନି ଦେବତା ଓ ତୁଷିତନାମକ ଦେବଗଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଉଶନାସ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ତାରାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ। ତାରା, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପେ ଗର୍ଭବତୀ ଦେଖି, ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—"ତୁମେ ଏହି ଗର୍ଭକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।