ଏକ ସମୟର କଥା, କୌତୁହଳଭରା ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—କିପରି କିମ୍ବା କେଉଁ ବଂଶରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ଏହି ଭିନ୍ନତା କେଉଁଠୁ ଆସିଲା—ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ଦାନ ଦ୍ୱାରା? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଶୁଣି, ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଲାଗି ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଆର୍ଜିତ ଧନରେ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଧର୍ମର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି ଧର୍ମର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇ ଦେଲାପରେ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଅନ୍ତରେ ପାପୀ ଓ ନିଚର ଚରିତ୍ରର, ସେମାନେ ମାନବ ସମାଜରେ ମାନ୍ୟତା ପାଇଁ ଦେଖାଦେବା ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଖରେ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏମିତି ଲୋକ ଅଧିକ ଧନ ଲାଗି ଅତି ଲାଲସାରେ, ଆସକ୍ତି ଓ ମୋହରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ବହୁ ଜପ କରି ଶେଷରେ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଦାନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏପରି ଦାନ—ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ କାମ କରାଯାଏ ଠିକ୍, କିନ୍ତୁ ମନ୍ୟତା ଅନ୍ତରେ କ୍ରୁରତା ଓ ଦୁଷ୍ଟତା ରହିଛି—ଏହାର କୌଣସି ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। ମୋହରେ ଅର୍ଜିତ ଧନରେ, ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ଦାନ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ଏହି ପାପୀ ଲୋକଙ୍କ ଦାନ ସ୍ଥାୟୀ ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅର୍ଜିତ ଧନକୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, କୌଣସି ଲାଭ ଆଶା ଛାଡ଼ି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦାନର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଦାନ ତାଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଓ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଭଲ ଭାବରେ କରାଯାଇଥିବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଜଗତ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଓ ସ୍ୱୟଂକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଅନନ୍ତ ମହିମା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି—ଯଜ୍ଞ ଦାନଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ତପସ୍ୟା ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ତ୍ୟାଗ ତପସ୍ୟାଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଓ ଜ୍ଞାନ ତ୍ୟାଗଠାରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏଠି ଦ୍ୱିଜମାନେ କିଛି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତପସ୍ବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଛନ୍ତି, ଯେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ରାଜବଂଶର ଥିଲେ—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା, ମାନ୍ଧାତୃ, ସଂକୃତି, କପି, ପୁରୁକୁତ୍ସ, ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଋଥୁ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଅମୀଢ, ଭାଗ, ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ, କକ୍ଷୀବତ, ଶିଜୟ, ରଥୀତର, ରୁଣ୍ଡ, ବିଷ୍ଣୁବୃଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ। ଏମାନେ ସମସ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୋଇ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଋଷି ପରି ହୋଇଥିଲେ ଓ ମହାସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏଉଁପରି ଏଉଁ ମହାନ ଆୟୁ ବଂଶର କଥା ଏବେ କହିବି। ଏଠି ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ— ସୂତ ମହାସୟ କହିଲେ: ସୋମଙ୍କର ପିତା ଥିଲେ ପୂଜ୍ୟ ଋଷି ଅତ୍ରି, ଯିଏ ବୈଭ୍ରପରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଧାରିତ ହେଉଥିଲା। କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ ବାଣୀରେ କେବଳ ଶୁଭ କର୍ମ କରି, ଉଠା ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ବା ପାଥର ପରି ଅଚଳ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ରହିଥିଲେ। ସେ ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହା ତିନି ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିଲା। ଏମିତି ଅଚଳ ଓ ନିର୍ଲୋଭ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କର ଶୁକ୍ର ଶିର ଦିଗରେ ଧାରଣ କରି, ସେଠାରେ ସୋମ ନାମକ ଦ୍ୱିଜ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ। ଶୁଭ ଆତ୍ମା ଥିବା ଅତ୍ରିଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣରୁ ସୋମ ଉପରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସୋମ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦଶ ଦିଗକୁ ପ୍ରଭା ଦେଇ ଚମକି ଉଠିଲେ। ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଦଶ ଦେବୀ ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହି ତେଜସ୍ୱୀ ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ହଠାତ୍, ଏହି ତେଜଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗର୍ଭ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦିଗକୁ ବିକିରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଦେଲା। ଏହି ଦେବୀମାନେ ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପୃଥିବୀକୁ ତଳେ ପଡ଼ିଲେ। ସୋମଙ୍କୁ ଏଭଳି ତଳକୁ ପଡ଼ୁଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ପ୍ରପିତାମହ, ସମସ୍ତଙ୍କ କୁଶଳ ଆଶା କରି, ସୋମଙ୍କୁ ଏକ ରଥ ଉପରେ ବସାଇଲେ। ସେହି ଦେବମୟ ରଥ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ଏବଂ ହଜାର ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ। ସୋମଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସପ୍ତ ମନସପୁତ୍ର ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏଠାରେ ଅଙ୍ଗିରାସ ଓ ଭୃଗୁପୁତ୍ର ବହୁ ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ଅଥର୍ବ ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସୋମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଭା ବଢ଼ି ଚାଲିଲା ଓ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ପୋଷଣ କରିଲା। ସେହି ମହାନ ରଥ ଉପରେ ବସି, ସୋମ ତିନିଥର ସାତ ଗୁଣି ଭାବେ ପୃଥିବୀକୁ ପରିଭ୍ରମଣ କଲେ ଓ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଯେତେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭା ପୃଥିବୀକୁ ଛୁଇଁଲା, ସେଠାରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉପଜିଲା ଓ ସେଗୁଡ଼ିକି ସୋମଙ୍କ ତେଜରେ ଚମକି ଉଠିଲା। ଏହି ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତି ଓ ଚାରିପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ଜୀବନ୍ତ ରହିଛନ୍ତି; ସୋମ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ପୋଷକ। ଏପରି ତପ, ପ୍ରଶଂସା ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତେଜ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସୋମ ଦଶ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେହି ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଦେବୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜଗତ୍ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସୋମ ତାଙ୍କର କର୍ମଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ସୋମଙ୍କୁ ବୀଜ, ଉଦ୍ଭିଦ, ଜଳ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପରେ ଶାସନ ଦେଲେ। ଏମିତି ମହାଶକ୍ତିରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୋମ ସ୍ୱଭାବତଃ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ପୋଷଣ କରିଥିଲେ। ଦକ୍ଷ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ୨୭ ଜଣ ଦୁହିତା, ଯେଉଁମାନେ ମହାବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ; ସେମାନେ ନକ୍ଷତ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ମହାଶାସନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସୋମ, ସୋମଧାରୀଙ୍କ ନାଥ, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯେଉଁଠି ହଜାର ଶତ ଦାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସେଠି ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଉଦ୍ଗାତା ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥିତି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ଶ୍ରୀହରି ନାରାୟଣ ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା ବେସିଥିଲେ। ସୋମ ଦକ୍ଷିଣ ଦାନ ଦେଲେ, ଯାହା ତିନି ଲୋକ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଏହି ଦାନ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଓ ସଭ୍ୟମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।