ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ଶୁନଃଶେଫ, ଯିଁହା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ବଳି ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ତିନି "ଦେବରତ" ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁନଃଶେଫ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗଣାଯାଉଛନ୍ତି; ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦ, ନୟ, କୃତଦେବ, ଧ୍ରୁବାଷ୍ଟକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ର। କଚ୍ଛପ ଓ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର; ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ମହାତ୍ମା କୌଶିକମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ବଂଶ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଏହି ବଂଶରେ ପାର୍ଥିବ, ଦେବରତ, ଯଜ୍ଞବାଲ୍କ୍ୟ, ସମର୍ଷଣ, ଉଡୁମ୍ବର, ଉଡୁମ୍ଳନ, ତାରକ ଓ ଯମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଲୋହିନ୍ୟ, ରେଣବ, କରିଶବ, ବଭ୍ରବ, ପାଣିନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଆଦ୍ୟୟନରେ ନିୟୋଜିତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବଂଶର ଅଂଶ। ଶାଳବତୀ ଠାରୁ ହିରଣ୍ୟକ୍ଷ, ସ୍ୟାଙ୍କୃତ, ଗାଳବ, ଦେବଳ, ଯମଦୂତ, ଶାଳଙ୍କୟନ, ବାଶ୍କଳ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଦଦାତି, ବଦର ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସନ୍ତାନ; ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଶୌଷିକ ବଂଶରେ ଗଣାଯାଉଛନ୍ତି। କୌଶିକ, ଓଶ୍ରୁମ, ସୈଦବୟନ ଏହି ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶିକ ଋଷିଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ। ଦୃଷଦ୍ୱତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅଷ୍ଟକ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟକଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯାହା ଜାହ୍ନୁ ବଂଶର ଅଂଶ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହି ସମୟରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: କିପରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରମୁଖ ରାଜାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିଲେ? କିପରି ଲକ୍ଷଣ, ଧର୍ମ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧ ହେଲା? ଏହି ବିଷୟରେ ଅନ୍ୟ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: କିପରି ବଂଶ କିମ୍ବା ଉପାୟରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିଲେ? ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଏହା ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଦାନ ଦ୍ୱାରା ହେଲା କି? ଏପରେ ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଛି: ଯିଏ ଧର୍ମ ଆଶା କରି, ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ କରି ଯଜ୍ଞ କରେ, ସେ ଧର୍ମର ଫଳ ପାଉନାହିଁ। ଏହି ଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ପରେ, ଯିଏ ପାପୀ ଚିତ୍ତ ଓ ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଡମ୍ବର ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ କରେ। ଅତି ଲୋଭ ଓ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ତରେ ଶୁଦ୍ଧ ନାହିଁ, ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିର ଦାନ ଫଳ ହୀନ ହୁଏ। ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ କରି ଅଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ, ଏହି ପାପୀ ବ୍ୟକ୍ତିର ଦାନ ଅଟୁଟ ରହେନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜ ଉପାର୍ଜିତ ଅର୍ଥକୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ କୌଣସି ଲୋଭ ନାହିଁ ରଖି ଦାନ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କରେ, ସେ ଦାନର ଫଳ ପାଉଛି, ଏହି ଦାନ ତାଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଲାଭ କରେ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ପାଉଛି। ଭଲ ଭାବରେ କରାଯାଇଥିବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ଧାରଣ କରେ; ନିଜେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅଟୁଟ ରହି, ତାଙ୍କ ତେଜ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅନନ୍ତ ଲାଭ କରେ। ଯଜ୍ଞ ଦାନଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ତପସ୍ୟା ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ବିରାଗ ତପସ୍ୟାଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଜ୍ଞାନ ବିରାଗଠାରୁ ଉତ୍ତମ ବୋଲି ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାଜବଂଶୀ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣାଯାଏ: ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା, ମାନ୍ଧାତୃ, ସଙ୍କୃତି, କପି; ପୁରୁକୁତ୍ସ, ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଋଥୁ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଅମୀଢ, ଭାଗ, ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ—ସମସ୍ତେ କପି ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ। କକ୍ଷୀବତ, ଶିଜୟ ଓ ଅନ୍ୟ ରଥୀ, ରଥୀତର, ରୁଣ୍ଡ, ବିଷ୍ଣୁବୃଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ। ଏହି ସମସ୍ତେ ରାଜବଂଶୀ ଋଷି ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଋଷି ସମାନ ଅବସ୍ଥା ମିଳିଛି; ସମସ୍ତେ ବଡ଼ ସଫଳତା ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ଆମେ ଆୟୁ ବଂଶର କଥା ଶୁଣିବା। ଉତ୍ତର ଅର୍ଧରେ— ସୂତ କହିଲେ: ସୋମଙ୍କ ପିତା ଥିଲେ ଶ୍ରୀମାନ ଋଷି ଅତ୍ରି, ଯିଁହା ବୈବିପ୍ର ଠାରୁ ଜନ୍ମିତ; ନିଜ ତେଜ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ ଭାଷାରେ ମାତ୍ର ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ପଥର ପରି ଉଠା ହାତରେ ଦଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ତେଜ ରଖିଥିଲେ। ପୁରାତନ ସମୟରେ ତିନି ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଏହା ତିନି ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ସେଉଁଠି ଉଠା ହାତରେ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଶୁକ୍ର ବଦଳାଇ ରଖି, କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନଥିଲା; ତାଙ୍କ ଠାରୁ ସୋମ, ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜ, ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଅତ୍ରି ଠାରୁ ସୋମ ଉପରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ସୋମ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ। ଏହା ପରେ, ଯଥାବିଧି କ୍ରିୟାନୁସାରେ, ଦଶ ଦେବୀମାନେ ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିପାରିଲେନାହିଁ। ଏହି ତେଜସ୍ବୀ ଗର୍ଭ ଦେବୀମାନେ ଓ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ହଠାତ୍ ଚଳିଗଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରି ତିନି ଜଗତକୁ ପୋଷଣ କଲା। ଦେବୀମାନେ ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିପାରିଲେନାହିଁ ବେଳେ, ସେମାନଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲେ। ସୋମଙ୍କୁ ପତିତ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତାମହ, ତାଙ୍କୁ ଏକ ରଥରେ ବସାଇଲେ, ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଇଚ୍ଛାରେ। ଏହି ରଥ ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ଏହି ରଥରେ ଏକ ହଜାର ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ଅଛି ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ସୋମ ପତିତ ହେବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସପ୍ତ ମନସ ପୁତ୍ର ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପରମ ଆତ୍ମା, ସୋମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏଠାରେ ଅଙ୍ଗିରା ଓ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବହୁ ରିଗ୍, ଯଜୁର୍, ଅଥର୍ବ ବେଦର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କଲେ। ସୋମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ତେଜ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ତିନି ଜଗତକୁ ପୋଷଣ କଲା। ଏହି ମୁଖ୍ୟ ରଥ ଦ୍ୱାରା ସୋମ ଥ୍ରିସେବେନ୍ ଥର ପୃଥିବୀକୁ ବଡ଼ ପରିଧିରେ ପରିକ୍ରମା କଲେ, ସମୁଦ୍ରର ଧାରାପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କ ତେଜର ଯେଉଁଠି ପୃଥିବୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଏହି ତେଜ ଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ଗଛପାତ ଉପଜିଲା, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଆଲୋକିତ ହେଲା।