ମନ୍ୟୁମାନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସୁନ, ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି। ପୂର୍ବକାଳ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ଏହି ସମସ୍ତ କାଳର ଯେତେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅଛନ୍ତି, ଅଥବା ଆସିବେ, ସେମାନେ ସମାନ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କାଳରେ ପ୍ରଭୁ, ହଜାର ଆଖି ବିଶିଷ୍ଟ ପୁରନ୍ଦର, ଯେଉଁମାନେ ମଘବାନ୍, ଶୃଙ୍ଗଧାରୀ, ବଜ୍ରଧାରୀ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏକ ଶତ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରିଛନ୍ତି। ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ ଯେହେଉନାହିଁ, ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ ଓ ଶାସିତ ହୁଅନ୍ତି। ଉଜ୍ୱଳତା, ତପସ୍ୟା, ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ସ୍ୱାମୀମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ତୁମେ ଶୁଣ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ତିନି ଲୋକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଭୂଲୋକ, ମଧ୍ୟ ଆକାଶକୁ ଭୁଵଃ, ଓ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଉପାୟ ମୁଁ କହିବି। ଯେତେବେଳେ କେହି ପୁଅ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ‘ଭୂଃ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ଏହାଠାରୁ ଏହି ଭୂଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ, ‘ଭବତ୍’ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣି କହିଲେ, ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖି ଏହି ଲୋକ ‘ଭୂ’ ଏବଂ ‘ଭୂଲୋକ’ ହେଲା। ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ପ୍ରଥମ ଲୋକକୁ ଭୂଃ ବୋଲି କହନ୍ତି କାରଣ ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ‘ଭବତ୍’ ଶବ୍ଦ ପୁଣି ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ। ‘ଭବତ୍’ ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ଏହାକୁ କାଳର ଶବ୍ଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ଭବନ’ ଭାବରୁ ଭୁବର୍ଲୋକ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି, ଏହି ମଧ୍ୟ ଆକାଶକୁ ‘ଭୁଵଃ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକର ନାମ। ଯେତେବେଳେ ଭୁବର୍ଲୋକ ଉଦୟ ହେଲା, ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ‘ଭବ୍ୟ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ତେଣୁ ଏହି ଲୋକ ‘ଭବ୍ୟ’ ନାମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ‘ଭବ୍ୟ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହା ଆସିବାକୁ ଅଛି, ତେଣୁ ଏହି ଲୋକ ‘ଭବ୍ୟ’ କହାଯାଏ, ଏହାକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତୃତୀୟ ଲୋକକୁ ‘ସ୍ୱର୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ଭବ୍ୟ ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ‘ଭୂ’ ଧାତୁ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯାହା ହେବାକୁ ଅଛି, ସେଥିରେ ବ୍ୟବହୃତ। ଏହିପରି, ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ‘ଭୂଃ’, ଆକାଶକୁ ‘ଭୁଵଃ’, ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ‘ଭବ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହା ତିନି ଲୋକର ସାରଂଶ। ଏହି ତିନି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ତିନି ଲୋକ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ, ତିନି ବ୍ୟାହୃତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ‘ନାଥ’ ଧାତୁକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାର ଅର୍ଥ ‘ରକ୍ଷା କରିବା’ ବୋଲି ବୁଝନ୍ତି। ପୂର୍ବ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱାମୀ, ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ଇନ୍ଦ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଏବଂ ଗୁଣଧାରୀ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିପରି। ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ନାଗ ଓ ଦାନବମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତେ ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ଅଧ୍ୟାପକ, ସ୍ୱାମୀ, ରାଜା ଓ ପୂର୍ବଜ; ଏହି ଉତ୍ତମ ଦେବମାନେ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ବସୁଥିବା ସପ୍ତ ଋଷି ବିଷୟରେ କହିବି। ଗାଧିଜ, ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବାନ୍ କୌଶିକ, ମହାତପସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଭାର୍ଗବ ଜମଦଗ୍ନି, ଓ ଉରୁପୁତ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାକ୍ରମଶାଳୀ। ବୃହସ୍ପତିପୁତ୍ର ଭୃଗୁ, ତପୋଧନ ଭୃଗୁ, ଔତଥ୍ୟ, ଗୌତମ, ଓ ଶରଦ୍ୱାନ୍ ନାମକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ। ସ୍ୱୟଂଭୂ, ପୂଜ୍ୟ ଅତ୍ରି, ପଞ୍ଚମ ବ୍ରହ୍ମକ, ଷଷ୍ଠ ବସୁମାନ୍, ଯିଏ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବଂ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବତ୍ସର ଓ କଶ୍ୟପ—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷିକୁ ଉତ୍ତମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବୋଲି ମନ୍ୟାଯାଏ, ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ବର୍ତ୍ତମାନ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅଛନ୍ତି। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ନଭାଗ, ଧୃଷ୍ଟ, ଶର୍ୟାତି, ନରିଷ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଭ, ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, କରୁଷ, ପୃଷଧ୍ର, ଓ ନବମ ବସୁମାନ୍—ଏହି ନଉଜଣ ମନୁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହା ଏହି ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିବରଣୀ। ଏପରି ରୂପେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକରଣ ମୁଁ କ୍ରମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଲି, ଏବେ ଆଉ କଣ କହିବି? ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକରଣ ଶୁଣି, ଶୌନକ ମୁନି ପୁନି ତୃତୀୟ ପ୍ରକରଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। “ତୁମେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକରଣ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ କହିଛ; ଏବେ ତୃତୀୟ ପ୍ରକରଣ ଓ ତାହାର ଉପୋଦ୍ବାତ ସହିତ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ କହ।” ସୂତ ମୁନି ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ତୃତୀୟ ପ୍ରକରଣ ଏବଂ ତାହାର ଉପୋଦ୍ବାତ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି। ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମନୁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଏଠି ପୂର୍ବରୁ ୭୧ ଚତୁର୍ଯୁଗ ସମୂହ, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଦାନବମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିତ। ମନୁର ଆରମ୍ଭରୁ ଭବିଷ୍ୟତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ସହିତ, ମୁଁ ବୈବସ୍ବତ ମନୁଙ୍କ ଶୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ପ୍ରଥମେ ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ନମନ କରି। ପ୍ରଥମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ପୂର୍ବ ଶୃଷ୍ଟି ଓ ଯାହା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସ୍ୱୟଂଭୂବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେଉଁ ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ, ଚକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ବିତିଗଲା, ଏବଂ ବୈବସ୍ବତ ଆସିଲେ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶାପରେ ଦକ୍ଷ, ଋଷି, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାତେଜୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ସେହି ସପ୍ତ ଋଷି ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସ୍ୱୟଂଭୂବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁତ୍ର ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇ, ପୂର୍ବବତ୍ ଏବଂ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଶୃଷ୍ଟିକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।