ସମ୍ଭୂତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ଅନରଣ୍ୟ, ଯିଏ ବିରତାରେ ଅତିଶୟ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ । ଏହି ଅନରଣ୍ୟଙ୍କୁ ପୂର୍ବକାଳରେ ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରିବା ବେଳେ ରାବଣ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ । ଅନରଣ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ତ୍ରସଦଶ୍ୱ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହର୍ୟଶ୍ୱ, ଏବଂ ହର୍ୟଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ ନଦୀ ତୀରରେ ପୁଣି ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ବସୁମତ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ । ବସୁମତଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ତ୍ରିଧନ୍ୱନ, ଏହି ତ୍ରିଧନ୍ୱନଙ୍କ ପୁତ୍ର ତ୍ରୈଧନ୍ୱନ, ଯିଏ ତିନି ବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ ଥିଲେ । ତ୍ରୈଧନ୍ୱନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ପ୍ରବଳ ପ୍ରତାପୀ ସତ୍ୟବ୍ରତ । ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି, ବିଦର୍ଭ ରାଜ୍ୟର ରାଣୀଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିଥିଲେ । ଏହି କାରଣରୁ ସେ ବିବାହ କ୍ରିୟାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ । ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ବିଷ୍ଣୁବୃଦ୍ଧ, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ । ଏହି ମାନେ ଅଙ୍ଗିରସ ଗୋତ୍ରୀୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ । ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଚେତନା, ଶକ୍ତି, ମୋହ ଓ ସଂକର୍ଷଣର ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଘଟିଥିଲା । ତାଙ୍କ ପିତା, ତିନି ବେଦ ଗୁଣରେ ନିପୁଣ, ତାଙ୍କୁ ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଦେଖି ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ପୁନିପୁନି କହିଲେ, "ଚାଲିଯା!" । ସତ୍ୟବ୍ରତ ପିତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ପଚାରିଲେ, "ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?" । ତେବେ ପିତା କହିଲେ, "ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିବା ।" ପିତା ଅଭିମାନରେ କହିଲେ, "ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁନି ପୁତ୍ର ଚାହେଁ ନାହିଁ, ହେ ବଂଶର ଦାଗ!" ଏଭଳି ଅନୁଶାସନ ପାଇ ସତ୍ୟବ୍ରତ ନଗର ଛାଡ଼ିଦେଲେ । ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ ନାହିଁ । ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଦୃଢ଼, ବାପାଙ୍କ ମୁକ୍ତି ପାଇ ବନ୍ୟଜନଙ୍କ ନିକଟରେ ବସିଲେ, ଅପରେ ପିତା ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ । ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ; ଏହି ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କର ଜନନୀକୁ ଛାଡ଼ି ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟମ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି, ତାଙ୍କୁ ବିକ୍ରୟ କରିବା ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, ଯେପରି ସେ ଜୀବିକା ପାଇପାରିବେ । ଏଭଳି ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି ବିକ୍ରୟ ହେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶିଷ୍ଟ, ମହାମୁନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ସତ୍ୟବ୍ରତ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ । ସତ୍ୟବ୍ରତ ତାଙ୍କ ଜୀବିକା ଯୋଗାଇଦେଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ଏବଂ ଦୟାବଶତଃ । ଏହି ପୁତ୍ର, ଗଳାରେ ବାନ୍ଧିଥିବାରୁ "ଗାଳବ" ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ମହାତପସ୍ବୀ କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ତାଙ୍କ ପିତା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ । ଏପରି ନିଷ୍ଠା, ଭକ୍ତି, ଦୟା ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟବ୍ରତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ହରିଣ, ବନ୍ୟଶୁଅ, ମହିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁ ମାରି, ସେମାନଙ୍କ ମାଂସ ରନ୍ଧିଥିଲେ । ଉପାଂଶୁ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଶୁଶୂଷା କରୁଥିଲେ ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଅରଣ୍ୟରେ ଥିଲେ । ମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ପୂରୋହିତ ଓ ଗୁରୁମାନେ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ଶିଶୁବେଳୁ ସତ୍ୟବ୍ରତ ତାଙ୍କର ଭବିଷ୍ୟତ ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରଭାବରୁ ବଶିଷ୍ଠ ପ୍ରତି ଅଧିକ କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା ଦୁଃଖରେ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଦାୟ କଲେ, ବଶିଷ୍ଠ ଏହା ପ୍ରତିବନ୍ଧ କଲେ ନାହିଁ, ଏହାର କିଛି କାରଣ ଥିଲା । ବିବାହ ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷ ହୁଏ ସପ୍ତମ ପଦକ୍ଷେପରେ; ଏହିପରି ସତ୍ୟବ୍ରତ ସପ୍ତମ ପଦକ୍ଷେପରେ ଏହି କ୍ରିୟା କଲେ । ବଶିଷ୍ଠ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିଲେ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ବଶିଷ୍ଠ ମନରେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କଲେ । ସମ୍ମାନିତ ବଶିଷ୍ଠ ଏହି ସମୟରେ ଜ୍ଞାନପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଉପାଂଶୁ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କଲେ ନାହିଁ । ସେ ଯେତେବେଳେ ଚାଲିଗଲେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଯିଏ ମହାମନା ଥିଲେ, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ବନ୍ଦ କଲେ । ଏହିପରି, ଏହି ଦୀକ୍ଷା ଏବେ ମୃଦୁ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପୃଥିବୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ପରିବାର ଓ ନିଜ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେଲା । ଏହାପରେ ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ବାଧା ଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ମୁଁ ପରେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବି ।" କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷା ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ଯେତେବେଳେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖରେ ମାଂସ ଉପଲବ୍ଧ ନ ଥିଲା । ଏହି ରାଜକୁମାର ଏକ କାମଧେନୁ ଗାଈକୁ ଦେଖିଲେ; କ୍ରୋଧ, ମୋହ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଭୁଖରେ ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ । ସେ ଚୋରମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏହି ଗାଈକୁ ବଧ କଲେ; ସେ ନିଜେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଏହାର ମାଂସ ଖାଇଲେ । ବଶିଷ୍ଠ ଏହା ଶୁଣି, ସତ୍ୟବ୍ରତକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ କ୍ରୂର, ତୁମ ଦେହ ତିନିଟି ଲୋହାର କଠିରେ ବିଦ୍ରୁତ ହେଉ, ଯଦି ତୁମେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ନୁହଁ ।" "ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିଲ ନାହିଁ, ଗୁରୁଙ୍କ ଗାଈକୁ ମାରିଦେଲ, ବନବାସରେ ନିଷିଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲ, ତୁମ ତିନି ପ୍ରକାର ଅପରାଧ ହେଲା ।" ଏହି ତିନି କଠିର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ ତାଙ୍କୁ "ତ୍ରିଶଙ୍କୁ" ନାମ ଦେଲେ; ସେଠାରୁ ସେ "ତ୍ରିଶଙ୍କୁ" ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ପରିବାର ପାଇଁ ଫେରି, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଲେ । ବର ଚାହିବାକୁ କୁହିଲେ, ରାଜକୁମାର ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ; ସେ ସମୟରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ଭୟ ଥିଲା । ତାଙ୍କୁ ବଂଶାନୁଗତ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରି, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରାଇଲେ; ଦେବତାମାନେ ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିସାମ୍ନାରେ କୌଶିକ ତାଙ୍କୁ ଶରୀର ସହ ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ ଉନ୍ନତ କରିଦେଲେ । ବଶିଷ୍ଠ ଏହା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ; ଏଠି ଏହି ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକ ପୁରାଣ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି ।