ସମସ୍ତ ସ୍ୱର ଯଦି ଅନ୍ତରାଳ ବିନା ରହିଥାଏ—ସେଥିରେ ଉଚ୍ଚ, ନୀଚ, କିମ୍ବା ଗଭୀର ଯେଉଁଠି ହେଉନାହିଁ—ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ତରେ ଏକେ ସ୍ୱର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ସ୍ୱରର ଚାରିଟି ଭାଗକୁ ‘ମକ୍ଷିପ୍ରଚ୍ଛେଦନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ତିରିଶଟି ଅଳଙ୍କାର, ଉଚ୍ଚାରଣ ସ୍ଥାନ ଓ କାଳମାନ ଅନୁଯାୟୀ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ଅଳଙ୍କାରର ଚାରିଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ସୃଷ୍ଟି, ମାପ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଲକ୍ଷଣ—ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ଶରୀରରେ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଲେ ଅପରାଧ ହୁଏ, ସେପରି ଏକ ଅକ୍ଷରକୁ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ବିପରୀତ ଭାବରେ ଅଳଙ୍କୃତ କଲେ ତାହା ଅନୁଚିତ। ଯେପରି ଜନାନୀଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ମିଶିଲେ ଅନୁଚିତ ହୁଏ, ସେପରି ଅକ୍ଷରର ଅଳଙ୍କାର ଯଦି ଭୁଲ୍ ଭାବେ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ତାହା ନିନ୍ଦାନୀୟ। କଣ୍ଠା ଚୁଡ଼ି ଚରଣରେ ଦେଖାଯାଏନି, କିମ୍ବା ହାର କମରେ ନୁହେଁ, ସେପରି ଅନୁଚିତ ଅଳଙ୍କାର ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅଳଙ୍କାର କଲେ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ରୀତିରେ, ନିୟମିତ ପଥ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ କରିବା ଦରକାର। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଅଳଙ୍କାରର ନିର୍ବଚନନ, ଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର ଓ ଗାୟକମାନେ କିପରି ଚର୍ଚ୍ଚା କରନ୍ତି, ସେଥିରେ କେବଳ ମୁଖପାଠ ନୁହେଁ, ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ କହିବି। ଏହାର ବିପରୀତ ଅଂଶ ଏକୋଣଅସୀ (୮୩) ରହିଛି; ଆରମ୍ଭରେ ଯଦି ଷଡ୍ଜ ଗୋଷ୍ଠୀ ନ ଥାଏ, ତେବେ ତାହା ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନୀଚ ସ୍ୱର ହୁଏ। ଷଡ୍ଜ ଓ ମଧ୍ୟମ ଦୁଇଟି ସ୍ୱର ପ୍ରଣାଳୀରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିପରୀତତା ଦେଖାଯାଏ; ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ସ୍ୱରର ମାପ ଷଡ୍ଜ ଓ ଆବିକରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଅଳଙ୍କାର ଦେବା ଉଚିତ; ବାହ୍ୟ ଗୀତକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ପନ୍ଦର ଦେବତାର ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ। ଗାଈ-ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ, ମଧ୍ୟମ ଅଂଶ ହେଉଛି ବିପରୀତତା; ଏହି ଭିନ୍ନତା ଗୀତରେ ରୂପସୌନ୍ଦର୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରେ। ମୁଁ ସଂଯୋଗ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ୱର ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରିଛି; ବିପରୀତତା ସପ୍ତସ୍ୱରର କ୍ରମରେ ଚାଲିଥାଏ। ଗାନ୍ଧାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଟି ଗଭୀର ସ୍ୱର ଗାଯାଏ; ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ମଧ୍ୟମ, ଧୈବତରେ ନିଷାଦ ଦ୍ୱାରା; ଷଡ୍ଜ ଓ ଋଷଭ ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ ମାତ୍ର, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅଂଶରେ ନୁହେଁ। ଘୋଡ଼ା ଓ ଅଷ୍ଟକର ନୀଚ ଭାଗରେ ଦୁଇଟି ଅଛି; ପ୍ରକୃତି ଓ ବୈଣବରେ ଗାନ୍ଧାର ଅଂଶ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଶବ୍ଦର ତିନିଟି ରୂପ ଓ କୌଶିକର ସାତଟି ରୂପ ଅଛି; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାନ୍ଧାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ବିପରୀତତାର ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏପରି ମଧ୍ୟମ ଅଂଶ ପାଇଁ ମଧ୍ୟମ କ୍ରମ ଦିଆଯାଏ। ଯେଉଁ ଗୀତଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶେଷ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସପ୍ତସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହେବା ଉଚିତ, ଏବଂ କୌଶିକର ସାତଟି ରୂପ ଥିବା ଉଚିତ। ଏହିକୁ ଅଙ୍ଗ ସୂଚନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଦୁଇଟି ସମାନ ମାପ ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରୁ ନାଭିରେ ମାପ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏନି। ଉତ୍ତରରେ, ପ୍ରକୃତିରେ ଯେପରି, ମାପ ଏଭଳି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଘାତକମାନେ ଗଠା ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ମାପ ଅତିକ୍ରମ କରେନି। ଏକ ପଦ ମାପରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ବୀରଣରେ ନୁହେଁ, ସେଠି ଯେଉଁ ସଂଖ୍ୟା କମିଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ଚଳନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦର ଭ୍ରମ୍ଶ ଧାରଣ କରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ପୂର୍ବରୁ ଅଷ୍ଟମ ଓ ତୃତୀୟରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ। ଅର୍ଦ୍ଧ ପଦ ସମତା ଓ ପଞ୍ଚମରେ ପଦ ଅଂଶ, ପଦ ସହିତ ଅଂଶ ମୂଳ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଉତ୍ତରରେ ଚତୁର୍ଥ ଏବଂ ମଦ୍ରବତୀ, ମଦ୍ରକ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣର ମଦ୍ରକରେ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ମାପ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏଠି ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ବୁଝିବା; ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଆମଠାରୁ ନେବା—ଏଠି କୌଣସି ଅତିକ୍ରମ ନାହିଁ। ବ୍ୟବହାରର ଏକତା ଦୁଇଟି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତଥା ଅନେକ ଯୋଗକୁ ‘ପତାକା-ହରିଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତିନି ଛନ୍ଦ ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଛନ୍ଦ ଅଛି; ଏଠି ଆଠଟି ଯୋଗ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସୌବୀର ଓ ମୂର୍ଚ୍ଛନା କୁହାଯାଏ; ଯିଏ କୁଶତ୍ୟରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେ ସପ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱର ଧାରଣ କରେ। ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗୀତ ଓ ସ୍ୱର ନୀତି ଉପଦେଶ ପରେ, ଏବେ ଏକ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଘଟିଲା। ସୂତ ଏହିପରି କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ରୈବତ ସେଇ ଲୋକକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହେଲେ, ଏଭଳି କୁଶସ୍ଥଳୀ ଧ୍ୱଂସ ହେଲା। ତାପରେ ସେଇ ଧର୍ମାତ୍ମା, ମହାନ ଆତ୍ମା ଶତଭୈଣ୍ଡବ ଭାଇମାନେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ହୋଇ, ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ସେଇ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଭୟରେ ଏଠୁ ସେଠି ଛିଟିଗଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠି ଏକ ମହାବଂଶ ଉଦୟ ହେଲା, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ‘ପ୍ରୟତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ଧୃଷ୍ଟରୁ ଧାର୍ଷ୍ଟକ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସାହସୀ। ସେମାନଙ୍କ ଅନୁସରୀ ତିନି ହଜାର ମହାନ ଆତ୍ମା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିଲେ; ଏବଂ ନଭାଗର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ନଭାଗା ନାମକ ଏକ ପ୍ରବଳ ପୁତ୍ର ଥିଲେ। ନଭାଗାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ଅମ୍ବରୀଷ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ବଢ଼ିଲେ—ଭିରୂପ, ପ୍ରଷଦଶ୍ୱ, ଏବଂ ରଥୀତର। ଏମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜନ୍ମର, କିନ୍ତୁ ଅଙ୍ଗିରସ ବଂଶର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀତର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ। ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର କ୍ଷୁବତାରୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ଶତପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଏବଂ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବହୁତ ଦାନଶୀଳ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଥିଲେ ବିକୁକ୍ଷି, ନେମି ଓ ଦଣ୍ଡ—ଏହି ତିନିଜଣ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ଶକୁନି ଆଦି ନେତୃତ୍ୱରେ, ପଞ୍ଚାଶିଜଣ ଥିଲେ। ଉତ୍ତରାପଥ ଅଞ୍ଚଳକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ରାଜାମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏଠିଏଠି ଅଠଉଠି ଏକାଉଠି ଅଠାରେ ଚାଳିଥିଲେ। ସେଇ ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳର ବିଶିଷ୍ଟ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ରକ୍ଷକ ବିଶ୍ୱିଂଶିଜଣ ଥିଲେ; ଏବଂ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବିକୁକ୍ଷିଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ରାଜା କହିଲେ, "ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ମାଂସ ଆଣ, ପ୍ରାଣୀ ବଧ କର, ହେ ପ୍ରବଳ। ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଅଷ୍ଟକ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ହେବ।