ସଂଗୀତର ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ବିଶ୍ୱର, ଉଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ କଳା ଏମିତି କେତେକ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରୁଥିବା ସ୍ୱର, ଯେଉଁମାନେ ଚକ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ପରସ୍ପର କ୍ରମରେ ଦୁଇଟି ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରି କୁମାର ଏକ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ବିସ୍ତାର ହୁଏ ଏବଂ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଏ; ଏହି କୁମାରକୁ 'ଅପାଙ୍ଗ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା କଳାଠାରୁ ଗଣନାରେ ଏକ ଅଧିକ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନାନ୍ତରରେ 'ଶ୍ୟେନ' ସ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା କଳାର ମାପ ଭିତରେ ରହିଥାଏ; ଏହି ସ୍ୱରରେ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଅଲଗା ଏକ ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ। 'ଶ୍ୟେନ' ସ୍ୱରକୁ ଅବରୋହୀ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; କଳା ଏବଂ ଏହାର ସମୂହ ମାପ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ 'ବିନ୍ଦୁ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। 'ବିନ୍ଦୁ' ଏକ କଳା ଭାବରେ ଅନ୍ତିମ ଅକ୍ଷରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ବିପରୀତ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା କଷ୍ଟକର ନୁହେଁ। ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ହେଉଛି ମୂଳ ସଢ୍ଜଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନାନ୍ତରରେ ଥିବା ସ୍ୱର; ଏହି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରକୁ କାକର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ପରି ଉପରେ ଓ ତଳେ ଆଣିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। 'ସନ୍ତାର' ନାମକ ଦୁଇଟି ସ୍ୱରକୁ ଚଳାଯିବା ଲାଗି ଉପଯୋଗ କରାଯାଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର କାରଣକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଭାବରେ ଉପଯୋଗ କରାଯାଏ; ଉପରେ କିମ୍ବା ତଳେ ନେଇ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସମାନ ଭାବରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ବାରୋଟି କଳାର ସ୍ଥାନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନାନ୍ତରରେ ଥାଏ; 'ପ୍ରେଙ୍ଖୋଳିତ' ନାମକ ଅଳଙ୍କାର ଏହିପରି ସ୍ୱରରେ ଶୋଭିତ। ସ୍ୱରର ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ 'ପୁଷ୍କଳ' ବିବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ; ଏହାକୁ କଳା ମାଧ୍ୟମରେ ପଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୁକ୍ତ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ସ୍ୱର ଦୁଇ କଳା ଦ୍ୱାରା କମିଯାଏ, ସେହି ସ୍ୱରକୁ 'କ୍ଷୀଣ' କୁହାଯାଏ; ଏହା ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ, 'ବିଶ୍ୱର' ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ସ୍ୱରକୁ ଉନ୍ନତ କରେ। କିନ୍ତୁ ଏହା ଉପର, ତଳ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଗଭୀର ଯେଉଁହେଉନାହେଁ, ଯଦି ଏକ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ନାହିଁ, ତେବେ ସବୁଠି ଏହି ସ୍ୱର ସମାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଚାରିଟି ଭାଗର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ 'ମକ୍ଷିପ୍ରଛେଦନ' କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅଳଙ୍କାରଗୁଡ଼ିକୁ ତିରିଶଟି ଗଣାଯାଏ, ଯାହା ସ୍ଥାନ ଏବଂ କାଳମାପ ଅନୁଯାୟୀ ବିବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ। ଅଳଙ୍କାରର ଚତୁର୍ବିଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ଗଠନ, ମାପ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଲକ୍ଷଣ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ଏକ ଅଳଙ୍କାର ଭୁଲ ସ୍ଥାନରେ ପିନ୍ଧିଲେ ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ, ସେପରି ଅକ୍ଷରର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ନ ହୋଇ ତାହାକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କଲେ ତାହା ଅନୁଚିତ। ଏହିପରି, ଯେପରି ନାରୀର ଅଳଙ୍କାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଯୋଗ କଲେ ଏବଂ ଭୁଲ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ ଅନୁଚିତ ହୁଏ, ଏହିପରି ଅକ୍ଷରର ଅଳଙ୍କାର ଭୁଲ ସ୍ଥାନରେ ଦିଆ ଯାଇଥିଲେ ତାହା ଅତି ନିନ୍ଦିତ। ଯେପରି ଆଳତା ପାଉଁରେ ଓ ହାର କମରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଅଳଙ୍କାର ଭୁଲ ସ୍ଥାନରେ ଦିଆଯିବା ଦଣ୍ଡନୀୟ। ଅଳଙ୍କାର ଦେଇବା ସମୟରେ ଠିକ୍ ରୂପ ଦେଖାଯିବା ଚାହିଁଦିଏ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୀତି ଓ ଉପାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଲାଗୁ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ଏହାର ସଠିକ୍ ପରିଭାଷା, ଠିକ୍ ଉପଯୋଗ ଏବଂ ଗାୟକମାନଙ୍କର ଅଭ୍ୟାସ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା କେବଳ ମୌଖିକ ପ୍ରଚାର ନୁହେଁ। ଏହାର ବିପରୀତ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାଠି ଏଠି ତିରାସିଟି ରୂପରେ କୁହାଯାଏ; ଆରମ୍ଭରେ ଯଦି ସଢ୍ଜ ଗୋଷ୍ଠୀ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ତଳ ସ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। ସଢ୍ଜ ଏବଂ ମଧ୍ୟମ ଦୁଇ ସ୍ୱର ପ୍ରଣାଳୀରେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ବିପରୀତତା ଦେଖାଯାଏ; ଉଚ୍ଚ ଓ ତଳ ରେଜିଷ୍ଟରର ମାପ ସଢ୍ଜ ଏବଂ ଆବିକରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଅଳଙ୍କାର ଲାଗୁ କରିବା ଉଚିତ ମନ୍ତ୍ରଣା ଦିଆଯାଏ; ବାହ୍ୟ ଗୀତକୁ ଅନୁସରି, ପନ୍ଦରଟି ଦେବତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଗାଈ-ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକରେ, ମଧ୍ୟମ ଭାଗକୁ ବିପରୀତତା ଭାବରେ ଧରାଯାଏ; ଏହି ଭିନ୍ନତା ଗୀତରେ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ଥାପିତ କରେ। ମୁଁ ସ୍ୱରର ସଂଯୋଗ ଏବଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ୱର ବିଷୟରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି; ବିପରୀତତା ସାତିଟି ସ୍ୱରର କ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ। ଗାନ୍ଧାର ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଟି ଗଭୀର ସ୍ୱର ଗାୟନ କରାଯାଏ; ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ହେଉଛି ମଧ୍ୟମ, ଏବଂ ଧୈବତରେ ନିଷାଦ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ; ସଢ୍ଜ ଏବଂ ଋଷଭ ମାନେ ମାତ୍ର ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ମଧ୍ୟମ ଭାଗରେ ନୁହେଁ। ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ଅଷ୍ଟକର ତଳ ଭାଗରେ ଦୁଇଟି ଥାଏ; ସ୍ୱାଭାବିକ ଏବଂ ବୈଣବରେ ଗାନ୍ଧାର ଭାଗ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଶବ୍ଦର ତିନିଟି ରୂପ ଏବଂ କୌଶିକର ସାତଟି ରୂପ ଅଛି; ସମଗ୍ର ଗାନ୍ଧାର ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ବିପରୀତତାର ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହିପରି, ମଧ୍ୟମ ଭାଗ ପାଇଁ ମଧ୍ୟମ କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯେଉଁ ଗୀତଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶେଷ ରୂପରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ସେମାନେ ସାତଟି ସ୍ୱରରୁ ଗଠିତ ହେବା ଉଚିତ, ଏବଂ କୌଶିକର ସାତଟି ରୂପ ଥିବା ଦରକାର। ଏହିକୁ ଅଙ୍ଗସୂଚନା କୁହାଯାଏ; ଦୁଇଟି ସମାନ ମାପ ଥାଏ, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରୁ ମାପ ନାଭିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଉତ୍ତରରେ, ପ୍ରକୃତିରେ ଯେପରି, ଏହିପରି ମାପ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ହନ୍ତାମାନେ ଗଠିତ, ସେଠାରେ ମାପ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ। ଏକ ପଦ ମାପରେ ଓ ଅନ୍ୟ ପଦ ବୀରଣରେ ନଥିବା ଦ୍ୱାରା, ସେଠାରେ ସଂଖ୍ୟାର କ୍ଷୟକୁ 'ଚଳନ' କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦର ବିଚ୍ଛେଦ ଧରିବା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ; ପୂର୍ବରୁ ଅଷ୍ଟମ ଏବଂ ତୃତୀୟରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦ୍ୱିତୀୟରେ। ପଦର ଅର୍ଧ ସମତା ଏବଂ ପଞ୍ଚମରେ ପଦ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ପଦ ସହିତ ଭାଗ ମୂଳ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଉତ୍ତରରେ ଚତୁର୍ଥ, ମଦ୍ରବତୀ ଏବଂ ମଦ୍ରକରେ, ଦକ୍ଷିଣର ମଦ୍ରକରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାପ ଚାଲିଥାଏ। ଆବେଦନ ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବୁଝିବା ଭାବରେ ଧରାଯାଏ; ପଦ ନିଅଁ—ଏଠାରେ କୌଣସି ପାରାପାର ନାହିଁ। ଅନ୍ୱୟର ଏକତା, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଇଟି ରହିଛି; କିନ୍ତୁ ଅନେକର ଯୁଗଳକୁ 'ପତାକା-ହରିଣ' କୁହାଯାଏ।