ଏହିପରି ଭାବରେ ସପ୍ତସ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ମୋଡ୍ୟୁଲେସନ୍ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହିପରି ଅନେକ ଶବ୍ଦ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ, ଏବଂ କିଛି ଅନୁଗତ ଅଟୁଛନ୍ତି। ପୂର୍ବତନ ଆଚାର୍ୟମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ବୁଝିବା ପରେ, ମୁଁ ଏବେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବରେ ତିରିଶଟି ଅଳଙ୍କାର ବିଷୟରେ କହିବି; ତୁମେ ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ। ଅଳଙ୍କାରଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଅକ୍ଷର, କାରଣ, ଚରଣ ଏବଂ ଯୋଗଫଳ ଦ୍ୱାରା ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ଅର୍ଥ, ଶବ୍ଦ ଏବଂ ବାକ୍ୟର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କାରର ସଫଳତା ହୁଏ; ଏଠାରେ ଗୀତର ଶବ୍ଦ ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷରେ ରଖାଯିବ। ଏଠି ତିନୋଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି—ଛାତି, କଣ୍ଠ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ; ଏଠି ଉତ୍ତମ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରାଯିବ। ଚାରି ପ୍ରକୃତିକ ଅକ୍ଷର ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରକାରର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅଛି; ଏଠି ଆଠ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ସୋଳ ଭାଗରେ ଜାଣନ୍ତି। ଅକ୍ଷରର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଶ୍ଚଳ, ଚଳନଶୀଳ, ଅବରୋହୀ ଏବଂ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ଚତୁର୍ଥ ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣନ୍ତି। ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଅକ୍ଷର ଏକାସାଥି ଚଳନ ଏବଂ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ; ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ଅକ୍ଷର ପାଇଁ ଅବରୋହଣ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଅରୋହଣ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ଅକ୍ଷରକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି; ଏବେ ଏହି ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଚାରି ପ୍ରକାରର ଅଳଙ୍କାର ଅଛି—ସ୍ଥାପନ, କ୍ରମିକ ଚଳନ, ଭ୍ରାନ୍ତି ଏବଂ ଅଭ୍ରାନ୍ତି; ଏହାମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଏବେ କହିବି। ବିଶ୍ୱର, ଉଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ କଳା—ଏହିମାନେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନକୁ ଚଳିଯାନ୍ତି; ଏହାର କ୍ରମରେ ଦୁଇଟି ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କୁମାର ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଛି, ଯାହା ଏକ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ବଢ଼ାଏ; ଏହାକୁ ଅପାଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ, ଯାହା କଳାଠାରୁ ଏକ ଅଧିକ। ଶ୍ୟେନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କଳାର ମାପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ; ଏହି ସ୍ୱରରେ ଏକ ନୂତନ ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ। ଶ୍ୟେନ ଅବରୋହୀ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ; କଳା ଏବଂ ତାହାର ଗୁଚ୍ଛ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ବିନ୍ଦୁ ଭାବରେ ଜାଣିବାଯାଏ। ବିନ୍ଦୁକୁ ଏକ କଳା ଭାବରେ ଅନ୍ତିମ ଅକ୍ଷରରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍; ଏଠି କେବଳ ବିପରୀତ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଘଟିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା କଠିନ ନୁହେଁ। ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ୱର ହେଉଛି ମୂଳ ସଢ୍ଜଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଥିବା; ଏଠି ଉପରକୁ ଏବଂ ତଳକୁ ନେବା କାମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେପରି ଖଦ୍ୟବାଜର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ହୁଏ। ସନ୍ତାର ନାମରେ ଦୁଇଟି ଚଳାଯିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦ୍ୱାଦଶ କଳାର ସ୍ଥାନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅଛି; ପ୍ରେଂଖୋଳିତ ନାମକ ଅଳଙ୍କାର ଏପରି ସ୍ୱରରେ ଅନ୍ୱିତ। ସ୍ୱରର ଅନ୍ତରାଳ ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍କଳ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ଏହି କଳା ଚରଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଇଥାଏ। ଯେଉଁଅଳଙ୍କାର ଦୁଇ କଳାରେ କମିଯାଏ, ତାହାକୁ କ୍ଷୀଣ କୁହାଯାଏ; ଏହା ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ, ଏହା ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱରକୁ ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ସ୍ୱରକୁ ଉପରେ ଉଠିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହା ଉପରକୁ, ତଳକୁ, କିମ୍ବା ଅଧଃସ୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଏକ ଅନ୍ତରାଳ ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ଏହାକୁ ଏକେଇ ସ୍ୱର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଚାରି ଭାଗର ଗୁଚ୍ଛକୁ ‘ମକ୍ଷିପ୍ରଛେଦନ’ କୁହାଯାଏ; ଏହିମାନେ ତିରିଶଟି ଅଳଙ୍କାର ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି, ଯାହା ଉଚ୍ଚାରଣ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ସମୟର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ରୂପ, ମାପ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଲକ୍ଷଣ—ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରର ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଯେପରି ଅଳଙ୍କାର ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ପିନ୍ଧିଲେ ଅପମାନ ହୁଏ, ସେପରି ଅକ୍ଷରର ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁରୂପ ନ ଥିଲେ ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଜନାନୀର ଅଳଙ୍କାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଯଦି ଅନୁଚିତ ଅଂଶରେ ପିନ୍ଧାଯାଏ, ତେଣୁ ଅକ୍ଷରର ଅନୁଚିତ ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟ ଅପମାନ ହୁଏ। ଯେପରି କଣସୁତ ଚରଣରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ହାର କମରେ ନୁହେଁ, ସେପରି ଅନୁଚିତ ଅଳଙ୍କାର ନିନ୍ଦିତ। ଅଳଙ୍କାର କରିବା ସମୟରେ ଠିକ୍ ଧାରା ଏବଂ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏବେ ମୁଁ ଏହାର ନିର୍ବଚନା, ସଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ଗାୟକମାନଙ୍କ ଅଭ୍ୟାସ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା କେବଳ ମୁଖୋପଦେଶ ନୁହେଁ। ଏହି ଅଳଙ୍କାରର ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ଏକାଶି ତିନିଟି ଅଛି; ଆରମ୍ଭରେ ଯଦି ସଢ୍ଜ ଗୁଚ୍ଛ ନଥାଏ, ତେବେ ଏହା ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ତଳ ସ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। ସଢ୍ଜ ଏବଂ ମଧ୍ୟମ ଦୁଇ ସ୍ୱର ପ୍ରଣାଳୀରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ; ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ତଳ ସ୍ୱରର ମାପ ସଢ୍ଜ ଏବଂ ଆବିକରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଦରକାର। ସମସ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଅଳଙ୍କାର ବ୍ୟବହାର ଉଚିତ୍; ବାହ୍ୟ ଗୀତ ଅନୁସରଣ କଲେ, ପନ୍ଦରଟି ଦେବତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବାଯାଏ। ଗାଉ ଗୀତରେ, ମଧ୍ୟମ ଅଂଶ ବିପରୀତ ଅଟୁଛି; ଏହି ଭିନ୍ନତା ଗୀତରେ ରୂପ ସୂଚିତ କରେ। ମୁଁ ଏଠାରେ ସଂଯୋଗ ଏବଂ ଏହା ସଂପୃକ୍ତ ସ୍ୱର ବିଷୟରେ କହିଛି; ବିପରୀତ ଏହି ସପ୍ତସ୍ୱରର କ୍ରମରେ ଚାଲିଥାଏ। ଗାନ୍ଧାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଚାରି ଗଭୀର ସ୍ୱର ଗାଯାଏ; ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ମଧ୍ୟମ, ଏବଂ ଧୈବତରେ ନିଷାଦ ଦ୍ୱାରା; ସଢ୍ଜ ଏବଂ ଋଷଭ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଏହି ଗଭୀର ସ୍ୱର ଅଂଶରେ ଏହା ଜାଣିବାଯାଏ, ମଧ୍ୟମ ଅଂଶରେ ନୁହେଁ। ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ଅଷ୍ଟକର ତଳ ସ୍ୱରରେ ଦୁଇଟି ଅଛି; ପ୍ରାକୃତିକ ଏବଂ ବୈଣବ ରୂପରେ ଗାନ୍ଧାର ଅଂଶ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଶବ୍ଦର ତିନି ରୂପ ଏବଂ କୌଶିକର ସାତ ରୂପ ଅଛି; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାନ୍ଧାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ବିପରୀତ ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏପରି ମଧ୍ୟମ ଅଂଶ ପାଇଁ ମଧ୍ୟମ କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ଯେଉଁ ସଂଗୀତ ବିଶେଷ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସପ୍ତସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ କୌଶିକର ସାତ ରୂପ ରହିବା ଦରକାର। ଏହାକୁ ଅଙ୍ଗସୂଚନା କୁହାଯାଏ; ଦୁଇଟି ସମାନ ମାପ ଅଛି, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରୁ ନାଭିରେ ମାପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।