ଏକ ସମୟରେ, ପ୍ରାଚୀନ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ସଙ୍ଗୀତର ଗୁପ୍ତ ତାତ୍ୱିକତା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ତାଲା ଓ ମୋଡୁଲେସନ୍ (ମୋଡ) ବିଷୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ। ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ର ନାମକ ଏକ ତାଳାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଯାହାରେ ଛଅ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି; ଏହି ପ୍ରଥମ ଉତ୍ତରତାଳାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଏଠି ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ର ଅଛି ଓ ଏହାର ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ଧ୍ରୁବ। ଏହି ମୋଡୁଲେସନ୍ ଅପାନ ଓ ଧୈବତ ଠାରୁ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛି, ଏହି ଭାବରେ ତାଳା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ପିତୃମାନେ ଏଠି ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟର ଦେବତା। ଶୁଦ୍ଧ ଷଡ୍ଜ ସ୍ୱରକୁ ସ୍ଥାପିତ କରି, ମହାର୍ଷିମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏହି ଷଡ୍ଜ ସ୍ୱରକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଷଡ୍ଜ ଭାବରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଉତ୍ତମ ମୋଡୁଲେସନ୍ କରେ, ସେ ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହି ମୋଡୁଲେସନ୍ ଯକ୍ଷମାନେ ପାଇଁ ଯକ୍ଷିକ ମୋଡ୍ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ନାଗମାନେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥିବା ବିଷ, ଏହି ମୋଡୁଲେସନ୍ ଗୀତରେ ଆସିପାରେନି; ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ଅପହରଣ କରନ୍ତି, ଏଠି ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ନାଗମାନେ, ଏହି ମୋଡୁଲେସନ୍ ନାଗମାନେ ପାଇଁ ଓ ଦେବତା ଭାବେ ଭାରୁଣ ଅଛନ୍ତି। ପକ୍ଷୀମାନେ ସହିତ ତୁଳନା କରି, କିନ୍ନରମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋଡୁଲେସନ୍ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏଠି ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ପକ୍ଷୀମାନେ ରାଜା। ଗାନ୍ଧାର ରାଗର ଶବ୍ଦ ଭୂମିକୁ ଅର୍ଥ ଦେଇ ଧାରଣ କରେ; ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ଗାନ୍ଧର୍ବ। ଗାନ୍ଧାର ପରେ ଯାଇ, ଏହି ମୋଡୁଲେସନ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଉତ୍ତର ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ବସୁମାନେ। ଏହି ମହାତତ୍ତ୍ୱ ପିତାମହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ; ଏହି ଷଡ୍ଜ ମୋଡୁଲେସନ୍ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ ମୋଡୁଲେସନ୍ ହେଉଛି ଦୀର୍ଘ ଷଷ୍ଠ; ଏଠି ନିମ୍ନ ଗୁଣ ନାମକ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ଧୈବତ। ଏପରି ଭାବରେ ସପ୍ତ ସ୍ୱର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏବଂ ମୋଡୁଲେସନ୍ ବିବରଣ କରାଯାଏ; ଛଅ ଏହି ମୋଡୁଲେସନ୍ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ, ଛଅ ଅଧିନ। ପ୍ରାଚୀନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଦେଇଥିବା ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ, ଏଠି ତିରିଶଟି ଶୂଙ୍ଗାର ବିବରଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଏ। ଏହି ଶୂଙ୍ଗାର ତାଲା, ଅକ୍ଷର, କାରଣ, ଚରଣ ଏବଂ ଯୋଗକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ବିବରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଶୂଙ୍ଗାରର ସଫଳତା ଅର୍ଥ, ଶବ୍ଦ ଓ ବାକ୍ୟର ସଂଯୋଗରେ ଥାଏ; ଗୀତର ଶବ୍ଦ ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷରେ ରଖାଯାଏ। ତିନିଟି ସ୍ଥାନ—ଛାତି, କଣ୍ଠ, ମୁଣ୍ଡ—ରେ ଏହି ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ତମ ପ୍ରକାର ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ। ଚାରିଟି ସ୍ୱଭାବିକ ଅକ୍ଷର ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅଛି; ଏଠି ଆଠ ପ୍ରକାର ବିଭିନ୍ନତା ଅଛି, ଦେବତାମାନେ ଏହିକୁ ଶୋଳ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। ଅକ୍ଷର ବିଦ୍ୱାନମାନେ ନିଶ୍ଚଳ, ଚଳ, ଅବରୋହଣ ଓ ଉରୋହଣ ଅକ୍ଷର ବିଶେଷ ଜାଣନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଅକ୍ଷର ଚଳ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ଦୁହିଁ ହୁଏ; ଉରୋହଣ ଅକ୍ଷରରେ ଅବରୋହଣ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଉରୋହଣ ଅକ୍ଷରକୁ ଉତ୍କର୍ଷ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ବିଭିନ୍ନ ଅକ୍ଷରର ଶୂଙ୍ଗାର ବିବରଣ ଆଉ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଶୂଙ୍ଗାର—ସ୍ଥାପନା, କ୍ରମଗତ ଚଳ, ତ୍ରୁଟି, ଅତ୍ରୁଟି—ଅଛି; ଏହି ଶୂଙ୍ଗାରର ଗୁଣ ବିବରଣ କରାଯାଏ। ଭିସ୍ବର, ଉଷ୍ଟ୍ର, କଳା ଏହି ନିକଟ ଅନ୍ତରାଳକୁ ଚଳ କରନ୍ତି; ଏହି ଚକ୍ରରେ ଦୁଇଟି କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। କୁମାର ଏକ ଅନ୍ୟ ଶୂଙ୍ଗାର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ବିସ୍ତୃତ ଓ ଦୂର ହୁଏ; ଏହିକୁ ଅପାଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ, ଏହି କଳା ଠାରୁ ଏକ ଅଧିକ। ଶ୍ୟେନ ନିକଟ ଅନ୍ତରାଳରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହି କଳା ମାପରେ ରହିଥାଏ; ଏହି ନୋଟରେ ଏକ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ପୂର୍ବ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ଶ୍ୟେନ ଅବରୋହଣ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; କଳା ଏବଂ ଏହାର ଗୁଚ୍ଛ ମାପରେ ଏହିକୁ ବିନ୍ଦୁ କୁହାଯାଏ। ବିନ୍ଦୁ ଏକ କଳା ଭାବରେ ଅକ୍ଷରର ଶେଷରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ପ୍ରତିକୂଳ ନୋଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୋଟ ଷଡ୍ଜ ମୂଳ ଠାରୁ ନିକଟ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅଛି; ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟ କାକ ଉଚ୍ଚ ନୋଟରେ ଦେଖାଯାଏ। ସନ୍ତାର ଦୁଇଟି ପ୍ରକାର ଚଳ କରାଯାଏ, କାରଣ ମଧ୍ୟ; ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମାନ ଭାବରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ବାରୋଟି କଳାର ସ୍ଥାନ ନିକଟ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅଛି; ପ୍ରେଂଖୋଲିତ ନାମକ ଶୂଙ୍ଗାର ଏହି ନୋଟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ନୋଟର ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ପୁଷ୍କଳା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହିକୁ ଚରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କଳା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ଦୁଇ କଳା ଦ୍ୱାରା ହ୍ରସ୍ୱ ହୁଏ, ଏହାକୁ ହ୍ରସ୍ୱ କୁହାଯାଏ; ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ସମୟରେ ଏହା ଭିସ୍ବର ଓ ଅଷ୍ଟମ ନୋଟକୁ ଉଠିଯାଏ। ଏହା ନିମ୍ନ, ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଗଭୀର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ଅନ୍ତରାଳ ନଥିଲେ, ସମାନ ନୋଟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଚାରି ଭାଗର ଗୁଚ୍ଛକୁ 'ମକ୍ଷିପ୍ରଚ୍ଛେଦନ' କୁହାଯାଏ; ଏହି ଶୂଙ୍ଗାର ତିରିଶଟି ଅଛି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ଥାନ ଓ କଳା ମାପ ଅନୁସାରେ ବିବରଣ କରାଯାଏ। ଗଠନ, ମାପ, ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଲକ୍ଷଣ—ଏହି ଚାରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶୂଙ୍ଗାରର ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଜେମିତି ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅଭୂକ୍ତ ଶୂଙ୍ଗାର ଅପମାନିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ଅକ୍ଷରର ନିଜ ଗୁଣ ବିପରୀତ ଶୂଙ୍ଗାର ଅନୁଚିତ। ଜେମିତି ଜନାନୀଙ୍କ ଶୂଙ୍ଗାର ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅପସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ ଅନୁଚିତ, ଏହିପରି ଅକ୍ଷରର ଶୂଙ୍ଗାର ଅପସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଇଲେ ଅପମାନିତ। କଣ୍ଠ ଦାନା ପାଦରେ ଦେଖାଯାଏନି, ନେକଲେସ୍ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଅକ୍ଷରର ଅପସ୍ଥାନ ଶୂଙ୍ଗାର ନିନ୍ଦିତ। ଶୂଙ୍ଗାର କରିବା ସମୟରେ ନିଜ ଭାବ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାର୍ଗ ଓ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଦରକାର। ଏବେ ଏହି ଶୂଙ୍ଗାରର ସଠିକ୍ ଭାବ, ଉଚିତ ପ୍ରୟୋଗ ଓ ଗାୟକମାନଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ଏବଂ ପ୍ରଥା ଆଧାରରେ ବିବରଣ କରାଯାଏ, କେବଳ ଶ୍ରୁତି ଉପରେ ନୁହେଁ। ଏହି ଶୂଙ୍ଗାରର ବିପରୀତ ଭାବ ୮୩ ଅଛି; ଆରମ୍ଭରେ ଷଡ୍ଜ ଗୁଚ୍ଛ ନଥିଲେ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ନୋଟ ହୁଏ।