ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆକର୍ଷଣ କରୁଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ସୁତନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବୈଷ୍ଣୁବର, ସାଗର ଓ ବିଜୟ ମଧ୍ୟ ରହିଛନ୍ତି। ହଂସ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ତୁମ୍ବୁରୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ମଧାତ୍ର୍ୟ ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କ ସଂଗତିର ମଧୁର ଶବ୍ଦ ରହିଛି। ଅଲମ୍ବୁଷାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଭୀମସେନଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ନାଗମାନେ ପ୍ରିୟ ଏହି ସ୍ୱର ଅଛି। କରୋପନୀତ, ବିନତା, ଶ୍ରୀରାଖ୍ୟ ଏବଂ ଭୃଗୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏହି ସ୍ୱରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ମଧ୍ୟମଗ୍ରାମର ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱର ଏବଂ ଷଡ୍ଜଗ୍ରାମର ଚଉଦ ସ୍ୱର ଅଛି। ଗନ୍ଧାର ଗ୍ରାମରେ ବସିଥିବା ପନ୍ଦର ସ୍ୱର ଅଛି; ଗନ୍ଧାରୀ ସାଉଭୀର ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ। ଉତ୍ତର ସ୍ୱରର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ସ୍ୱର ହରି ଭୂମିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ହରିଙ୍କ ମୁଖରୁ ଆସିଛି ଏବଂ ଏହାର ମୋଡୁଲେସନ ହରିଙ୍କ ମୁଖରୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତା। ମାରୁତମାନେ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରସାରିତ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଯୁଗରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି, ମାରୁତ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି। ମନୁ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏହି ମୋଡୁଲେସନ ଶୁଧ୍ଧ ମଧ୍ୟମା, ଏଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଦେବତା। ଏହା ମୃଗମାନେ ସହିତ ଚାଲିଥାଏ, ଏହା ସିଦ୍ଧମାନେ ପଥ ଦେଖାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ମାର୍ଗୀ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ମୃଗେନ୍ଦ୍ର ଦେବତା। ଏହି ସ୍ୱର ଆଶ୍ରମ ଏବଂ ବହୁ ପୌରବ ଓ ରବମାନେ ସହିତ ଜଡିତ, ଏହି ମୋଡୁଲେସନ ଏକତା, ଏହି ଦିନ ଏବଂ ଧୂଳି ସହିତ ଯୋଗ। ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ର ତାଳ ଛ ଦେବତା ସହିତ ଜଣାଶୁଅ, ଉତ୍ତରତାଳ ପ୍ରସାରିତ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଅ, ଏଠାରେ ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଦ୍ରୁବା ଦେବତା। ଏହି ଉତ୍ତରତା ଅପାନ ଓ ଧୈବତ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି, ପିତୃମାନେ ଦେବତା ଏଠାରେ। ଶୁଧ୍ଧ ଷଡ୍ଜ ସ୍ୱର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ମହାର୍ଷିମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ଏହି ଷଡ୍ଜ ଶୁଧ୍ଧ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଅ। ଯେ କୌଣସି ଜଣେ ନୀତିଶୀଳ ମୋଡୁଲେସନ କରିଥାଏ, ସେ ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ହୁଏ; ଏହି ମୋଡୁଲେସନ ଯକ୍ଷମାନେ ଦେବତା ଏବଂ ଯକ୍ଷିକ ମୋଡୁଲେସନ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଅ। ନାଗମାନେ ଦୃଷ୍ଟି ବିଷ, ଏହି ମୋଡୁଲେସନକୁ ଗୀତ ଆସିପାରେନି; ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ନାଗମାନେ ଦେବତା, ଏହି ସ୍ୱର ନାଗ ଏବଂ ଦେବତା ଭାବରେ ଭରୁଣ। ପକ୍ଷୀମାନେ ସହିତ ତୁଳନା କରି କିନ୍ନରମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମୋଡୁଲେସନ ଏବଂ ପକ୍ଷୀରାଜ ଦେବତା। ଗନ୍ଧାର ମେଲୋଡିର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ଅର୍ଥକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ; ଏହି ଶୁଧ୍ଧ ଗନ୍ଧାରୀ ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ ଦେବତା। ଗନ୍ଧାର ପଛରେ ଗଲା ପରେ ଏହି ମୋଡୁଲେସନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଉତ୍ତର ଗନ୍ଧାରୀ ଏବଂ ଭାସୁମାନେ ଦେବତା। ଏହି ମହାତ୍ତ୍ୱ ଦାଦା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଛି; ଷଡ୍ଜ ମୋଡୁଲେସନ ଅଗ୍ନି ଦେବତା ସହିତ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହା ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ, ଏହି ମୋଡୁଲେସନ ମନ୍ଦ ଷଷ୍ଠ; ନିର୍ଗତ ଗୁଣ ସହିତ ନାମିତ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଏଠାରେ ଧୈବତ। ଏପରି, ସାତ ସ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି ଏବଂ ମୋଡୁଲେସନ ବିବର୍ଣ୍ତିତ; ଛଟି ଜଣାଶୁଅ ନୁହେଁ ଏବଂ ଛଟି ଅନୁଗତ। ପୂର୍ବ ଆଚାର୍ୟମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ବୁଝି, ଆମି ଏବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ଘୋଷଣା କରିବି; ତିରିଶି ଶୋଭା, ଏହାକୁ ଶୁଣ। ଶୋଭାଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଓ କାରଣ ଅନୁଯାୟୀ ବିବର୍ଣ୍ତିତ କରାଯିବା ଉଚିତ, ଚରଣ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସାବଧାନ ଯାଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରା। ଶୋଭାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅର୍ଥ, ଶବ୍ଦ ଓ ବାକ୍ୟର ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏକ ଗୀତର ଶବ୍ଦ ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷରେ ରଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି: ଛାତି, କଣ୍ଠ ଓ ମୁଣ୍ଡ; ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ଚାରିଟି ସ୍ୱାଭାବିକ ଅକ୍ଷର ଏବଂ ଚାରିପ୍ରକାର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଶୋଧନ ଅଛି; ଏଠାରେ ଆଠଟି ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ଦେବତାମାନେ ସେଗୁଡିକୁ ଶୋଳ ଭାବରେ ଜଣାନ୍ତି। ଅକ୍ଷର କୁଶଳ ଜଣେ ସ୍ଥିର ଅକ୍ଷର, ଚଳନଶୀଳ ଅକ୍ଷର, ତୃତୀୟ ଅବରୋହ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଉରୋହ ଜଣାନ୍ତି। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଚଳିତ ଓ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ଚଳନ ଓ ଅଚଳନ ଦୁଇଟି ଅଛି; ଉରୋହ ଅକ୍ଷର ପାଇଁ ଅବରୋହ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଉରୋହ ଦ୍ୱାରା ଉରୋହ ଅକ୍ଷର ଜଣାଯାଏ; ଏବେ ଏହି ଅକ୍ଷରମାନେ ସହିତ ଶୋଭା ଜାଣିବା। ଚାରିଟି ଶୋଭା ଅଛି: ପ୍ରତିଷ୍ଠା, କ୍ରମଚଳନ, ଭ୍ରାନ୍ତି ଓ ଅଭ୍ରାନ୍ତି; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ବିବର୍ଣ୍ତିତ କରିବି। ବିଶ୍ୱର, ଉଷ୍ଟ୍ର ଓ କଳା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ; ଚକ୍ରରେ ଦୁଇଟି କ୍ରମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମାପ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ। କୁମାର ଏକ ଅନ୍ୟ ଦିଆଯାଏ, ଏହା ବିସ୍ତାର ଓ ଦୂର ଚଳନ ହୁଏ; ଏହି ଅପାଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ, ଏହା କଳା ଠାରୁ ଏକ ଅଧିକ। ଶ୍ୟେନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କଳାର ମାପ ଭିତରେ ରହିଥାଏ; ଏହି ସ୍ୱରରେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ପୂର୍ବ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ଶ୍ୟେନ ଅବରୋହ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁହାଯାଏ; କଳା ଓ ତାହାର ଗୁଟିଏ ମାପ ଦ୍ୱାରା ବିନ୍ଦୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ବିନ୍ଦୁ ଏକ କଳା ଭାବରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଅକ୍ଷର ଶେଷରେ ରହିଥାଏ; ପ୍ରତିକୂଳ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱର ଷଡ୍ଜ ମୂଳର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅଛି; ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, କାଉଁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଯେପରି। ସନ୍ତାର ଦୁଇଟି ଚଳନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ମଧ୍ୟ; ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ସ୍ପ୍ରିଙ୍କଲ କରିବା ଉଚିତ। ବାରଟି କଳାର ସ୍ଥାନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳ; ପ୍ରେଂଖୋଳିତ ଶୋଭା ଏହି ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ। ସ୍ୱରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଠାରୁ ପୁଷ୍କଳ ବିବର୍ଣ୍ତିତ; ଏହା ଚରଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ କଳା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଯେ କଳାରୁ ଦୁଇ ହ୍ରାସ, ତାହା କ୍ଷୀଣ କୁହାଯାଏ; ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ସ୍ୱର ବିଶ୍ୱର ଓ ଅଷ୍ଟମ ସ୍ୱରକୁ ଉଠିଯାଏ। ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ୱର, ମୋଡୁଲେସନ ଓ ଶୋଭାର ବିବର୍ଣ୍ତି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାରାରେ ଏକତା ହୋଇଛି; ଏହି ସଙ୍ଗୀତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ଆଦର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଏହି ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି।