ପ୍ରାଚୀନ ସଂଗୀତଶାସ୍ତ୍ରର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ, ମହାର୍ଷିବର୍ଗ ଏହିପରି କହିଲେ—ଏହି ସଂଗୀତର ମୂଳ ଧାରାରେ ସାତଟି ସ୍ୱର, ତିନିଟି ଗ୍ରାମ ଓ ଏକୋଇଶିଟି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଅଛି; ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଉଁଠି ପଚାସଟି ଏକ ତାଳ ରହିଛି—ଏହା ସଙ୍ଗୀତ ସୂତ୍ରର ବିନ୍ୟାସ। ସେମାନେ ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି କହିଲେ—ସଢ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ପଞ୍ଚମ, ଧୈବତ, ଓ ନିଷାଦ—ଏହି ସପ୍ତ ସ୍ୱର ଏହିପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟରେ ସୌବୀରୀ ଓ ହରିଣାସ୍ୟା ରହିଛି, ଚତୁର୍ଥ ଯାହା ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟମା, ଏହା କାଳ ଓ ବଳରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମର ମୂର୍ଚ୍ଛନାଗୁଡ଼ିକୁ ଶାର୍ଙ୍ଗୀ, ପାବନୀ, ଓ ଦୃଷ୍ଟାକା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଏବେ ଶୁଣ, ସଢ୍ଜ ଗ୍ରାମ କ’ଣ। ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରା, ରଜନୀ, ଉତ୍ତରାୟତା, ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ସଢ୍ଜା ଓ ସପ୍ତମ ଏହିପରି ଅଛି। ଏହିପରି ଗାନ୍ଧାର ଗ୍ରାମ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ମଧ୍ୟ ଅଛି—ପ୍ରଥମ ଆଗ୍ନିଷ୍ଟୋମିକା, ଦ୍ୱିତୀୟ ବାଜପେୟିକା, ତୃତୀୟ ପୌଣ୍ଡ୍ରକା, ଚତୁର୍ଥ ଅଶ୍ୱମେଧିକା, ପଞ୍ଚମ ରାଜସୂୟା, ଷଷ୍ଠ ଚକ୍ରସୁବର୍ଣ୍ଣକା, ସପ୍ତମ ଗୋସବ, ଅଷ୍ଟମ ମହାବୃଷ୍ଟିକା, ନବମ ବ୍ରହ୍ମଦାନ, ଏବଂ ପରେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ। ଏହିପରି ନାଗପକ୍ଷାଶ୍ରୟ, ଗୋତର, ହୟକ୍ରାନ୍ତ, ମୃଗକ୍ରାନ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବିଷ୍ଣୁକ୍ରାନ୍ତ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଅଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟକ୍ରାନ୍ତ, ବରେଣ୍ୟ, ମଦୋନ୍ମତ କୋକିଳ ଗୀତ, ସାବିତ୍ର, ଅର୍ଧସାବିତ୍ର, ଓ ମଦ୍ରମା ଚାରିଦିଗରେ ବିକ୍ରମାନ୍ୱିତ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ସୁତନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ବୈଷ୍ଣୁବର, ସାଗର, ବିଜୟ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ହଂସ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଓ ତୁମ୍ବୁରୁ ପ୍ରିୟ, ମଧାତ୍ରୟ ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ ସଙ୍ଗୀତ ଅନୁସାରେ; ଆଲମ୍ବୁଷା ପ୍ରିୟ ଏବଂ ନାରଦ ପ୍ରସନ୍ନ, ଭୀମସେନ କଥା ଅନୁସାରେ ନାଗପ୍ରିୟ ମୂର୍ଚ୍ଛନା। କରୋପନୀତ, ବିନତା, ଶ୍ରୀରାଖ୍ୟା, ଭୃଗୁ ପ୍ରିୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମର କୁଳେ ବିଶି, ସଢ୍ଜ ଗ୍ରାମର ଚାଦିଏଟି। ଏହିପରି ଗାନ୍ଧାର ଗ୍ରାମର ପନ୍ଦରଟି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଅଛି, ଗାନ୍ଧାରୀ ସହ ସୌବୀରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ। ଉତ୍ତର ଶୃତିର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା, ଏହା ହରି ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ, ହରି ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ହରି ମୁଖର, ଇନ୍ଦ୍ର ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା। ମାରୁତମାନେ ଏହି ସ୍ୱରକୁ ଶବ୍ଦ ରୂପେ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ, ଏହିଭଳି ଏହା ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମାରୁତ ଏଠାରେ ଦେବତା। ମନୁ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ, ମୂର୍ଚ୍ଛନା ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟମା, ଏଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟମା ଶୃତି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଦେବତା। ମୃଗ ସହ ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଚାଲିଥାଏ, ସିଦ୍ଧମାନେ ପଥ ଦେଖନ୍ତି, ଏହିପରି ଏହାକୁ ମାର୍ଗୀ କୁହାଯାଏ, ଏଠାରେ ମୃଗେନ୍ଦ୍ର ଦେବତା। ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଆଶ୍ରମ, ପୌରବ ଓ ରବଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଏକତାର ଚିହ୍ନ, ଏଭଳି ରାତି ଧୂଳି ସହିତ। ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ର ତାଳରେ ଛଅ ଦେବତା, ଏହିପରି ପ୍ରଥମ ଉତ୍ତରତାଳ ବିସ୍ତୃତ, ଏଠାରେ ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ର, ଦେବତା ଧ୍ରୁବା। ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଉତ୍ତର ଓ ଧୈବତରୁ ଆସିଛି, ଏଠାରେ ପିତୃମାନେ ଦେବତା। ଶୁଦ୍ଧ ସଢ୍ଜ ଶୃତି ସ୍ଥାପନ କରି, ମହାର୍ଷିମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ସଢ୍ଜ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଧର୍ମିକ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ହୁଏ, ଏହା ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ହୁଏ; ଏହି ଯକ୍ଷ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଯକ୍ଷିକା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ନାଗମାନେ ବିଷ ଦୃଷ୍ଟି, ଗୀତ ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନାକୁ ଆସିନଥାଏ, ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ନାଗ ଦେବତା, ଏହି ନାଗମୂର୍ଚ୍ଛନାର ଦେବତା ବରୁଣ। ପକ୍ଷୀ ସହ ତୁଳନା କରି, କିନ୍ନରମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏଠାରେ ପକ୍ଷୀ ରାଜା ଦେବତା। ଗାନ୍ଧାର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିର ଅର୍ଥ ଧାରଣ, ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ଦେବତା ଗନ୍ଧର୍ବ। ଗାନ୍ଧାର ପଛରେ ଗଲେ ଉତ୍ତର ଗାନ୍ଧାରୀ ମୂର୍ଚ୍ଛନା, ଏଠାରେ ଦେବତା ବସୁମାନେ। ଏହି ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ, ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଅଗ୍ନିଦେବତା ସହିତ ସଢ୍ଜ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଏହା ଦିବ୍ୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଏହି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଦୀର୍ଘ ଷଷ୍ଠ, ଗୁଣ ଶାନ୍ତ ଓ ଏଠାରେ ପଞ୍ଚମ ଧୈବତ। ଏଭଳି ସାତ ସ୍ୱର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ମୂର୍ଚ୍ଛନା ବିବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା; ଏହିପରି ଛଅଟି ସାଧାରଣ ନୁହଁନ୍ତି, ଛଅଟି ଉପଗ୍ରାମ। ପୂର୍ବ ଆଚାର୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ, ମୁଁ ସେଉଁଠି ଅନୁସାରେ ଏଉଁ ତିରିଶି ଅଳଙ୍କାର କଥା କହିବି, ଶୁଣ। ଅଳଙ୍କାରଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ଅକ୍ଷର, କାରଣ, ଚରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ। ଅଳଙ୍କାରର ସଫଳତା ଅର୍ଥ, ଶବ୍ଦ ଓ ବାଣୀର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଗୀତର ଶବ୍ଦ ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷରେ ଥାଏ। ଏଠାରେ ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି—ଉର, କଣ୍ଠ, ଶିର; ଏହି ତିନିଟିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଷ୍ଠିତ। ଚାରି ପ୍ରକୃତି ଅକ୍ଷର ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ବିଶ୍ଳେଷଣ, ଏବଂ ଆଠ ପ୍ରକାର ଭେଦ ଅଛି, ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ସୋଳ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। ଅକ୍ଷର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିସ୍ଥିତ, ଚଳିତ, ଉତ୍ସୃଷ୍ଟ, ଓ ଅପସୃଷ୍ଟ ଚତୁର୍ଥ ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଚଳିତ ଓ ନିସ୍ଥିତ ଉଭୟ ହୁଏ; ଉତ୍ସୃଷ୍ଟ ଅକ୍ଷରରେ ଅପସୃଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଚଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସୃଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର ଜଣାଯାଏ; ଏବେ ଏହି ଅକ୍ଷରର ଅଳଙ୍କାର ଶୁଣ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଅଳଙ୍କାର ଅଛି—ସ୍ଥାପନା, କ୍ରମିକ ଚଳନ, ଦୋଷ, ଓ ଅଦୋଷ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ଏବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହିପରି ପ୍ରାଚୀନ ସଂଗୀତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗାର ରୂପେ ଆମ ସମ୍ନାଗରେ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ।