ପୃଥିବୀର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଜଗତର ନିର୍ବିକଳ୍ପତା ପାଇଁ, ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିସ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସକମାନେ ନିଜ ରୋଷକୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ବୃକ୍ଷମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପୁନର୍ବାର ଜନ୍ମ ନେବେ; ଅଗ୍ନି ଓ ପବନ ଶାନ୍ତ ହେବ। ବୃକ୍ଷମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହିଳା, ଯାହା ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ସ୍ୱରୂପ, ସେ ମାରିଷା। ଆଗମୀ ଘଟଣା ଜାଣି, ସୋମ ତାଙ୍କୁ ଗୋମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିଛନ୍ତି; ମାରିଷା ନାମର ଏହି ମହିଳା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସୋମଙ୍କ ପୋଷିତ ଏହି ମାରିଷା ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହେବାକୁ ଉଚିତ। ପ୍ରଚେତାମାନେ ଏବଂ ସୋମ ଏକାଠି ନିଜ ଶକ୍ତିର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅର୍ଦ୍ଧ ଦେଇ, ମାରିଷାରୁ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିବେ—ସେ ହେଲେ ଦକ୍ଷ, ପ୍ରଜାପତି। ଦକ୍ଷ, ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନିମୟ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅଗ୍ନି ପରି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ଓ ବୃଦ୍ଧି କରିବେ, କାରଣ ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରାୟ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ସୋମଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ପ୍ରଚେତାମାନେ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ରୋଷ ଦମନ କରି ମାରିଷାକୁ ଆପଣଙ୍କର ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ମାରିଷାଙ୍କୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଗର୍ଭଧାରଣ କରି, ଦଶ ପ୍ରଚେତା ଓ ମାରିଷାରୁ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମିଲେ। ଦକ୍ଷ, ସୋମଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିତ, ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ପ୍ରଥମେ ଦକ୍ଷ ନିଜ ମନରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ପରେ ସମ୍ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଦକ୍ଷ ନିଜ ମନରୁ ଚର ଓ ଅଚର, ଦ୍ୱିପଦ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ପରେ ସେ ନାରୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ଦଶ କନ୍ୟାକୁ ଧର୍ମକୁ, ତେର କନ୍ୟାକୁ କଶ୍ୟପକୁ, ସତେଇ କନ୍ୟାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦାନ କଲେ, ଯାହାକି କାଳ ନିୟମନ ପାଇଁ। ପରେ ଚାରି କନ୍ୟା ଅରିଷ୍ଟନେମିକୁ, ଦୁଇ କନ୍ୟା ବାହୁପୁତ୍ରକୁ, ଦୁଇ କନ୍ୟା ଅଙ୍ଗିରସକୁ, ଏକ କନ୍ୟା କୃଶାଶ୍ୱକୁ ଦାନ କଲେ; ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ବିବରଣୀ ଶୁଣ। ଏଠି, ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ଓ ଷଷ୍ଠ ମନୁଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳ ଏବଂ ସପ୍ତମ ପ୍ରଜାପତି ବୈବସ୍ବତ ମନୁଙ୍କ ବିବରଣୀ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଛି। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବତା, ପକ୍ଷୀ, ଗାଁଠିଆ, ସର୍ପ, ଦାନବ, ଦିତିର ପୁତ୍ର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ୟଜାତି ଜନ୍ମିଲେ। ଏହି ସମୟରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସମ୍ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିବାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଆସିଗଲା; ପୂର୍ବ ଉତ୍ପତ୍ତି ଇଚ୍ଛା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା। ଦେବତା, ଅସୁର, ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଓ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିର ଉତ୍ପତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରାଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ପ୍ରଚେତା ରୂପ କିପରି ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଛି—ସୋମଙ୍କ ନାତି କିପରି ତାଙ୍କର ଶ୍ୱଶୁର ହେଲେ? ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରାଣୀ, ଋଷି ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶର ନିରନ୍ତର ଚକ୍ରରେ ମୁହଁ ହରାନ୍ତିନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନାଶ ହୋଇଥାନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ରେ ଅସ୍ତିର ନୁହଁନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଛୋଟ ନଥିଲେ; ତପସ୍ୟା ଉତ୍ତମ ଓ ଶକ୍ତି ହେଉଛି କାରଣ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଯିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ମରଣଧରା ଉପରେ ଉତ୍କର୍ଷ ଲାଭ କରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଏପରି ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁର ସୃଷ୍ଟିର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି; ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଠାରୁ ଚାକ୍ଷୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛଅ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଅନୁକ୍ରମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ମୋର ଅନୁଭୂତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ କହାଯାଇଛି; ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ବୈବସ୍ବତ ମନୁର ସୃଷ୍ଟିରେ ଜାଣିବାକୁ ମିଳିବ। ବିବସ୍ବତ ମନୁର ଅସଂଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି, ସେମାନେ ଅତିକ୍ରମିତ ନୁହଁନ୍ତି; ଅରୋଗ୍ୟ, ଆୟୁ, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଧନ ଅନୁଯାୟୀ—ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଅସୂୟା ବିନା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିବା ଲୋକ ଏହି ଗୁଣ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ବୈବସ୍ବତ ମନୁର ମହାତ୍ମା ସୃଷ୍ଟି, ସାର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବି; ଶୁଣ। ସୂତ କହିଲେ: ସପ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ବୈବସ୍ବତ ମନୁର ଯୁଗରେ, ଦେବତା ଓ ଉତ୍ତମ ଋଷିମାନେ ମାରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପରୁ ଜନ୍ମିଲେ। ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେ, ମରୁତ, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରସ—ଏହି ଆଠ ଶ୍ରେଣୀର ଦେବତା ଅବସ୍ଥିତ। ଆଦିତ୍ୟ, ମରୁତ ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ର; ସାଧ୍ୟ, ବସୁ ଓ ବିଶ୍ୱେ—ଏହି ତିନି ଦଳ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଭୃଗୁରୁ ଭାର୍ଗବ ଦେବତା ଓ ଅଙ୍ଗିରସରୁ ଅଙ୍ଗିରସ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ; ବୈବସ୍ବତ ଯୁଗର ଶେଷରେ ଏହି ଦେବତାମାନେ ଇଚ୍ଛାରୁ ପ୍ରତିବାର ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି। ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ସୃଷ୍ଟି ମାରୀଚି ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ବଳଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପୂର୍ବ ଗତ, ଆଗକୁ ଆସିବା ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ସମାନ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଗତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ନାଥ, ହଜାର ଆଖି ଧାରଣ କରୁଥିବା ପୁରନ୍ଦର, ସମସ୍ତ ମଘବନ, ଶୂଙ୍ଗଧରୀ, ବଜ୍ରଧାରୀ ଏକ ଶତ ସଂଖ୍ୟା ଯଜ୍ଞ କରିଛନ୍ତି। ତିନି ଜଗତର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ, ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରେ ଶାସିତ ଓ ଅଧିନ ହୁଏ। ଦୀପ୍ତି, ତପ, ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା ଓ ପ୍ରତାପରେ, ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ; ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ବିବରଣୀ କରିବି—ଶୁଣ। ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ଏହି ତିନି ଜଗତକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଭୂଲୋକ, ମଧ୍ୟକୁ ଭୁଃ, ଭବିଷ୍ୟତକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି—ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ମୁଁ କହିବି। ପୁତ୍ର ଅଭିଲାଷାରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ଆରମ୍ଭରେ 'ଭୂ:' ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଭୂଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ, 'ଭବତ' ଶବ୍ଦ ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ; ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖି ଏହି ଭୂଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ପ୍ରଥମ ଲୋକକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ 'ଭୂ:' କୁହନ୍ତି କାରଣ ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅଛି। ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ, 'ଭବତ' ଶବ୍ଦ ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ; 'ଭବତ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା, ଏହି ଏକ ସମୟର ଶବ୍ଦ।