ପୃଥୁଙ୍କର ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଥିଲେ—ଏକ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଳିନ। ଅନ୍ତର୍ଧାନଙ୍କୁ ଶିଖଣ୍ଡିନୀ ଓ ହବିର୍ଧାନ ନାମକ ସନ୍ତାନ ହେଲେ। ହବିର୍ଧାନ ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଧିଷଣାଙ୍କଠାରୁ ଛଅ ଝିଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିସ, ଶୁକ୍ର, ଗୟା, କୃଷ୍ଣ, ବ୍ରଜ ଓ ଅଜିନ। ଏହି ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିସ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ମହାପ୍ରଭୁ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଉପରେ ରାଜ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଓ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କର ଦର୍ଭି ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ରଖୁଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିସ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଏହି ପ୍ରଭୁ ସମୁଦ୍ରର କନ୍ୟା ସବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ଯିଏ ମହା ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିସଙ୍କୁ ଦଶ ପୁଅ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଚେତସ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସମସ୍ତେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଧର୍ମମୟ ଆଚରଣରେ ଏକତା ଥିଲେ। ସେମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସମୁଦ୍ରର ଜଳରେ ଶୟାନ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କଲେ। ପ୍ରଚେତସମାନେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ସମୟରେ, ପୃଥିବୀରେ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ବଢ଼ିଗଲା, ଏହାର ପରିଣାମରେ ଜୀବମାନେ କ୍ଷୀଣ ହେଇଗଲେ। ଏହି ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବାୟୁ ଚଳିପାରୁନଥିଲା, କାରଣ ଗଛମାନେ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲେ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ତପସ୍ୟାରେ ଅବିଚଳ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ପ୍ରଚେତସମାନେ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ସର୍ଗ କଲେ। ତାହାରେ ବାୟୁ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଉଖଳି ଶୁଖାଇଦେଲା, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଲା—ଏଭଳି ଗଛମାନେ ବିନଶ୍ଟ ହେଲେ। ଗଛମାନେ ବିନଶ୍ଟ ହେବା ସମୟରେ, କେବଳ କିଛି ଶାଖା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲା, ତେବେ ସୋମ ରାଜା ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ—ପୃଥିବୀ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଫଳ ହେବ, ତାହା ଦେଖି, ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିସ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସୋମ କହିଲେ, “ଗଛମାନେ ପୁନି ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେବେ; ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁକୁ ଶାନ୍ତ କର। ଏହି କନ୍ୟା, ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେମାନଙ୍କର ରତ୍ନ। ଆସନ୍ତୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଗାଈଁଠାରୁ ପୋଷଣ କରିଛି, ତାଙ୍କ ନାମ ମାରିଷା, ସେ ଗଛମାନେଠାରୁ ଗଠିତ। ଏହି ମାରିଷା, ସୋମଙ୍କ ପୋଷ୍ୟା, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର। ତୁମ ଶକ୍ତିର ଅର୍ଧ ଓ ମୋର ଅର୍ଧ ଶକ୍ତିରେ, ଏହି ମାରିଷାଠାରୁ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେବେ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ। ସେ, ତୁମ ଅଗ୍ନିମୟ ଶକ୍ତିରେ, ଅଗ୍ନି ପରି, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜୀବମାନେ ଆଉ ବଢ଼ାଇବେ, ଯାହା ବେଶିଭାଗ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି।” ସୋମଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ପ୍ରଚେତସମାନେ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଦମନ କରି, ମାରିଷାଙ୍କୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଭାବେ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ମାରିଷାଙ୍କୁ ଏକ ଶିଶୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଦଶ ପ୍ରଚେତସ ଓ ମାରିଷାଠାରୁ ଏହି ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଦକ୍ଷ, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୋମଙ୍କ ଅଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପ୍ରଥମେ, ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କ ମନରୁ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପରେ ସଂଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ। ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କ ମନରୁ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ଦ୍ୱିପଦ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ପରେ ସେ ଜନାନୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଦଶ ଝିଅ ଧର୍ମଙ୍କୁ, ତେରଟି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ, ସତେଇଟି ଝିଅ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ (କାଳ ନିୟମନ ପାଇଁ) ଦେଲେ। ପରେ ଚାରିଟି ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କୁ, ଦୁଇଟି ବାହୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ଦୁଇଟି ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ, ଏବଂ ଏକ ଝିଅ କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଆସିବ। ଏଠାରେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ଓ ଷଷ୍ଠ ମନୁଙ୍କ ମଧ୍ୟର ସମୟ ଏବଂ ଏହି ସପ୍ତମ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ବିବରଣୀ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଦେବତା, ପକ୍ଷୀ, ଗାଈ, ସର୍ପ, ଦାନବ, ଦିତିପୁତ୍ର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ସଂଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ପୂର୍ବରୁ ମନ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିଲା। ଦେବତା, ଅସୁର, ଦିବ୍ୟ ଋଷି ଓ ମହାତ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ତୁମେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପ୍ରାଣରୁ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଜନ୍ମ ଶୁଣିଛ; କିନ୍ତୁ ସେ କିପରି ପୁନି ପ୍ରଚେତସ ରୂପ ଆର୍ଜନ କଲେ? ଏହା ଆମର ସନ୍ଦେହ—ଏହି ଅଂଶ ଖୋଲାସା କର। ସୋମଙ୍କ ନାତି ଥିବା ସେ କିପରି ସୋମଙ୍କ ସ୍ୱଶୁର ହେଲେ? ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଋଷିମାନେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ସେମାନେ ପ୍ରଜାମାନେ ନିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି-ଲୟ ଦେଖି ମୂଢ଼ ହୁଏନାହାନ୍ତି। ପ୍ରତି ଯୁଗରେ ଏହି ସମସ୍ତେ—ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ପୁନି ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଥିରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହାନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ସେଠାରେ ବୟସରେ କୌଣସି ବୃଦ୍ଧତା କିମ୍ବା କନିଷ୍ଠତା ନଥିଲା; ତପସ୍ୟାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧରାଯାଉଥିଲା, ଶକ୍ତି ହେଉଥିଲା କାରଣ। ଏହି ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ସୃଷ୍ଟି ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମାନବ ଆୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି। ଏଭଳି ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁର ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ଛଅଟି ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁଭ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚାକ୍ଷୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମୋର ବୁଝାମାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ବୈବସ୍ୱତ ସୃଷ୍ଟିରେ ଜଣାଯିବ। ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଅସଂଖ୍ୟ ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା ପଢ଼େ, ସେ ସେମାନେ ଅର୍ଜନ କରେ। ଏବେ ମୁଁ ମହାତ୍ମା ବୈବସ୍ୱତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି; ଶୁଣ। ସୂତ କହିଲେ: ସପ୍ତମ ଚକ୍ରରେ, ବୈବସ୍ୱତ ମନୁର ସମୟରେ, ଦେବତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ମରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେ, ମାରୁତ, ଭୃଗୁ, ଓ ଅଙ୍ଗିରସ—ଏହି ଆଠ ଶ୍ରେଣୀର ଦେବତାମାନେ ସ୍ମରଣୀୟ। ଆଦିତ୍ୟ, ମାରୁତ ଓ ରୁଦ୍ର—ଏମାନେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅ; ସାଧ୍ୟ, ବସୁ ଓ ବିଶ୍ୱେ—ଏହି ତିନି ଦଳ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ।