ମହାମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି—କଶ୍ୟପ ଓ ଦାକ୍ଷାୟଣୀଙ୍କର ଗର୍ଭରୁ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ବିବସ୍ୱାନ୍ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବିବସ୍ୱାନ୍ଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ତ୍ୱଷ୍ଟାରଙ୍କ କନ୍ୟା, ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ସୁରେଣୁ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ପରେ ସଂଜ୍ଞା ନାମେ ଖ୍ୟାତି ଲାଗିଲେ। ସଂଜ୍ଞା ଅତି ଯୌବନ ଓ ରୂପରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କର ପତି ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ରୂପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବାକୁ ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଆଦିତ୍ୟ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତିଶୟ ପ୍ରସନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ। ସ୍ନେହରେ, ତାଙ୍କ ପିତା କହିଲେ—"ଡାଣାରେ ଥିବା ଏହି ଶିଶୁ ମୃତ ନୁହେଁ।" ଏହି ଭାବରେ, ସ୍ନେହ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ କଶ୍ୟପ ତାଙ୍କୁ 'ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ' ନାମ ଦେଲେ। ବିବସ୍ୱାନ୍ଙ୍କର ତେଜ ଏତେ ବେସି ଥିଲା ଯେ, ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଉଥିଲେ। ଏହି ବିବସ୍ୱାନ୍ ଓ ସଂଜ୍ଞାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଦୁଇଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଓ ଏକ କନ୍ୟା କାଳିନ୍ଦୀ। ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଥିଲେ ମନୁ, ସୃଷ୍ଟିର ଅଧିପତି ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବତା। ତାଙ୍କ ପରେ ଯମ ଓ ଯମୀ ଜୁମ୍ଲା ଭାଇବୋନ୍ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ସବୁ ଦେଖି ବିବସ୍ୱାନ୍ ଶାନ୍ତ ରୂପ ହୋଇଯିବାରୁ ଅବଚେତନ ହେଲେ। ସଂଜ୍ଞା ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ତେଜ ସହିପାରୁନଥିଲେ, ତେଣୁ ନିଜ ଛାୟାଠାରୁ ଏକ ମୃତ୍ତିକାମୟ ନାରୀ (ସାବର୍ଣ୍ଣା) ତିଆରି କଲେ। ସେ ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି ସଂଜ୍ଞାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ମୁଁ କ'ଣ କରିବି?" ସଂଜ୍ଞା କହିଲେ, "ମୋର ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବି। ତୁମେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ମୋ ସ୍ଥାନରେ ରୁହ, ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ରୂପାଳୀ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖ। ଏହି କଥା କେବେ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିବ ନାହିଁ।" ମୃତ୍ତିକାମୟ ନାରୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଦେବୀ, ଆମେ ଆକାଶ ଧରିଲେ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ପାରିବୁନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ମାନିବି। ତୁମେ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଅ।" ଏଭଳି ସଂଜ୍ଞା ମନେ ରଖି, ଲଜ୍ଜାରେ ତ୍ୱଷ୍ଟାରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରିଷ୍ଟିରେ କହିଲେ, "ତୁମେ ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଯାଅ, ଏମିତି ତେଜସ୍ୱୀ ପୁରୁଷକୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ସଂଜ୍ଞା ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ। ପୁଣିପୁଣି ଆଦେଶ ମିଳିଲାବେଳେ, ସଂଜ୍ଞା ଅପରିଚିତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ଏକ ଘୋଡ଼ି ଭାବେ ଯାଇ ଘାସ ଚରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଠି, ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂଜ୍ଞା (ସାବର୍ଣ୍ଣା) ଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ହେଲେ—ଶ୍ରୁତଶ୍ରବାସ୍ ଓ ଶ୍ରୁତକର୍ମା। ଦୁଇଜଣେ ବଡ଼ ମନୁ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଶ୍ରୁତଶ୍ରବାସ୍ ଭବିଷ୍ୟତରେ ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଲାଗିବେ, ଶ୍ରୁତକର୍ମା ହେଉଛନ୍ତି ଗ୍ରହ ଶନି, ଅର୍ଥାତ୍ ଶନେଇଶ୍ଚର। ଏ ଭଳି, ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସଂଜ୍ଞା ମୃତ୍ତିକାମୟ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତି ଅଧିକ ସ୍ନେହ ଦେଖାଇଲେ। ପୂର୍ବ ଶିଶୁମାନେ ତୁଳନାରେ ଏହି ପୁଅ ପ୍ରତି ସେ ଅଧିକ ସ୍ନେହ କରୁଥିଲେ। ମନୁ ଏହାକୁ ମନେ ରଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯମ ଏହା ମାନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତିନିଏ ମାଛି ମା'ଙ୍କ ଠାରୁ ବାରମ୍ବାର ତିରସ୍କୃତ ହେଉଥିଲେ, ଦୁଃଖିତ ଯମ କ୍ରୋଧ, ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଭାଗ୍ୟର ଚାପରେ ସଂଜ୍ଞାଙ୍କୁ ପାଦ ଦେଇ ଧମକ ଦେଲେ। ଏହାରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସାବର୍ଣ୍ଣା ଯମକୁ ଶାପ ଦେଲେ—"ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ପାଦ ଦେଇ ଧମକ ଦେଇଛ, ତେଣୁ ନିଶ୍ଚିତ ତୁମ ପାଦ ଖସିଯିବ।" ଏହି ଶାପରେ ଯମ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମନୁ ସହିତ ସମସ୍ତ କଥା ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେ କହିଲେ—"ମୁଁ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ କିମ୍ବା ମୋହରେ ଏହି ଅପରାଧ କରିଛି, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।" ବିବସ୍ୱାନ୍ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ପୁଅ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପଛରେ କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ଅଛି। ତୁମ ମା'ଙ୍କ କଥା ମିଥ୍ୟା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମ ପାଦର ମାଂସ କୀଟମାନେ ଭୁଇଁକୁ ନେଇଯିବେ, ତାପରେ ତୁମେ ପୁଣି ପାଦ ଓ ସୁଖ ପାଇବ। ଏଭଳି ତୁମ ମା'ଙ୍କ ଶାପ ସତ୍ୟ ହେବ, ଏବଂ ତୁମେ ଶାପମୁକ୍ତ ହେବ।" ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂଜ୍ଞାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ତୁମର ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନ ସମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ପୁଅ ପ୍ରତି ଅଧିକ ସ୍ନେହ କାହିଁକି?" ସଂଜ୍ଞା ଏହାର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଟାଳିଲେ, କିନ୍ତୁ ବିବସ୍ୱାନ୍ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଜାଣିଲେ। ତେଣୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସଂଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ସଂଜ୍ଞା ସମସ୍ତ ସତ୍ୟ ଖୋଲିକରି କହିଦେଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିବସ୍ୱାନ୍ କ୍ରୋଧରେ ତ୍ୱଷ୍ଟାରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟା ଆଦର ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ ଓ ଶାନ୍ତ କରି କହିଲେ—"ଏହି ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପ ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।" ଏହି ଅସହ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ସଂଜ୍ଞା ହରିତ ଅରଣ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି। ଆଜି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ, ସେ ତୁମ ଧର୍ମପରାୟଣ ପତ୍ନୀ, ଯୁବତୀ ଓ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିନ୍ନ। ଏହିପରି ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଭଲ ହେବ।