ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ରେଣୀ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତାମାନେ, ତୃତୀୟ ଶ୍ରେଣୀ ଦେବତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ, ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି ସେମାନେ ମାନବ ଶ୍ରେଣୀରେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଦେବତାମାନେ ଏହି ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଉଚିତ ପଦ୍ଧତିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ମିଶ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଦେଶୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ପିତୃମାନେ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ସମୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ସନ୍ତାନ ଆଶା କରନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ସେମାନେକୁ ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଦାନ କରନ୍ତି। ପୁଅର ତରଫରୁ ବାପାଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କାରଣ ପିତୃମାନେ ଦେବତାଙ୍କର ମୂଳ ପୋଷକ। ଯୋଗର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଥ କିମ୍ବା ପିତୃମାନେଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଥ ଦୃଶ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିହେବା ନୁହେଁ, ଏହା ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାଁଦିର ବା ଚାଁଦିର ଅଳଙ୍କୃତ ପାତ୍ରକୁ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ନିବେଦନ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ, ନାମ ଓ ବଂଶ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ, ପୃଥିବୀରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ତିନିଟି ପିଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେହି ପିତୃମାନେ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ପିଣ୍ଡ ରହିଛି, ସେଠି ପିତୃମାନେ ସତ୍ୟରେ ପୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଯେଉଁ ଆହାର ପାଏ, ତାହା ତାଙ୍କର ପୋଷଣ ହୁଏ। ଯେପରିକି ବଛୁଆ ଗୋଅଁଶ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ମାଆକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ, ସେପରି ମନ୍ତ୍ର ଏହି ପ୍ରାଣୀକୁ ତାହାର ନିବାସ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ। ସମ୍ମାନ, ବଂଶ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆହାର ଦ୍ୱାରା ପୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଏହି ପୂରଣ ସେଉଁଠି ଏକ ଶତ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହି ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମା, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ପିତୃମାନେଙ୍କର ମୂଳ ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଅମରତ୍ୱ ଆଶା କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି। ଏହିପରି, ପିତୃମାନେ ଦେବତା ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପୁନି ପିତୃମାନେ; ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ସନ୍ତତିମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଦ୍ୱାରା ବିବରଣ କରାଯାଇଛି, ହେ ନିଷ୍ପାପମାନେ। ଲୋକ, କନ୍ୟା, ନାତି, ପୁଅ, ଦାନ, ପବିତ୍ରତା, ତୀର୍ଥ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣ ଦିଆଯାଇଛି। ଅମରତ୍ୱ, ଦ୍ୱିଜ ଓ ପରିବ୍ରାଜକ ପ୍ରଥା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଚିତ କ୍ରମରେ କହିଥିଲେ ସେପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—ଏପରି ଅଙ୍ଗିରା ଶୃତିମାନ୍ୟ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ କହିଥିଲେ; ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ପରେ ସେ ପିତୃମାନେଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତି କରିଥିଲେ। ପୁରାତନ ଏହି ହଜାର ବର୍ଷର ଯଜ୍ଞରେ, ଯେଉଁଠି ଗୃହସ୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିଲେ। ସେଠି ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ସମୟ ବ୍ୟତୀତ ହୋଇଥିଲା; ଏବଂ ସେଠି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଋଷିମାନେ ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଥିଲେ। ସେଠି, ଏହି ଯଜ୍ଞରେ, ପରମାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ; ସେଠି ପିତୃମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରତି ଭୟଙ୍କର ଆକାଂକ୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ହେଇଥିଲା। ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ବୃହସ୍ପତି ତାଙ୍କର ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ପୁଅଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ପିତୃମାନେଙ୍କ ବଂଶ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହିଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଆଉ କିଛି କହିବି—ବରୁଣଙ୍କ ବିବରଣୀ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଋଷିମାନେ ଏପରି ଶୁଣି ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଆଉ ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହୋଇ, ସେମାନେ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଆମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛୁ, ଅନୁକ୍ରମରେ ରାଜବଂଶ ଓ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ମହାନତା ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ। ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ସୁଣି, ରଥୀ ଲୋମହର୍ଷଣ, ଋଷିମାନେଙ୍କ କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। କଥାକୁ ନିପୁଣ ଭାବେ, ସେ କହିଲେ—“ଯେପରି ମୋତେ ଋଷି କହିଥିଲେ, ସେହିପରି ତୁମେ ଶୁଣ। ମୁଁ ଏବେ ଅନୁକ୍ରମରେ ରାଜବଂଶ, ରାଜାମାନେଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଓ ଶକ୍ତି ବିବରଣ କରିବି।” ବରୁଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସାମୁଦ୍ରୀ, ଯାହାକୁ ଶୁନୋଦେବୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଦୁଇ ପୁଅ—କଳି ଓ ବୈଦ୍ୟ, ଏବଂ ଜଣେ କନ୍ୟା—ସୁରସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। କଳିଙ୍କ ପୁଅ ଜୟ ଓ ବିଜୟ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ; ବୈଦ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ଘୃଣି ଓ ମୁନି ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ପ୍ରାଣୀମାନେଂକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଆଶାରେ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଖାଇ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ। କଳି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ମଦା। କଳିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରୀ, ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ନିକୃତିଙ୍କୁ ହିଂସା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ସେ ଚାରି ଜଣ ମାନବଖ୍ୟାତା ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ନାକ, ବିଘ୍ନ, ସଦ୍ରମ, ଓ ବିଧମ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବିଘ୍ନ ମୁଣ୍ଡହୀନ, ନାକ ଦେହହୀନ, ସଦ୍ରମ ଏକହାତିଆ, ବିଧମ ଏକପାଦୀ ଥିଲେ। ସଦ୍ରମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ତାମସୀ, ଯାହାକୁ ପୁତନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବିଧମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ରେବତୀ। ଏମାନଙ୍କର ହଜାର ହଜାର ପୁଅ ଥିଲେ। ନାକଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ଶକୁନୀ, ବିଘ୍ନଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ଅୟୋମୁଖୀ। ଏହି ବଡ଼ମୁଣ୍ଡ ରାକ୍ଷସମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଘୁରିଘୁରି ଫେରୁଥିଲେ। ରେବତୀ ଓ ପୁତନାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ନୈୃତ କୁହାଯାନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଗ୍ରହ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ। ସ୍କନ୍ଦ ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଭଉଣୀ, ଏକ ପୂଜ୍ୟା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ, ଯୋଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସଦା ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ ଅସଙ୍ଗ ଭାବେ ଘୁରୁଛନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଭାସଙ୍କ (ଅଷ୍ଟମ ବସୁ) ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଯିଏ ବଡ଼ କଳାକାର ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।